Nghiên cứu dự phòng sâu răng bằng gel fluor

  • Số trang: 189 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 16 |
  • Lượt tải: 0
nhattuvisu

Đã đăng 26946 tài liệu

Mô tả:

LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Quản lý đào tạo sau đại học trường Đại học Y Hà Nội, Ban lãnh đạo, phòng Đào tạo Viện Đào tạo Răng Hàm Mặt, Ban giám hiệu trường tiểu học Đông Ngạc A, Từ Liêm, Hà Nội đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và tiến hành nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành bản luận án này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS. Trần Văn Trường – nguyên Viện trưởng Viện Răng Hàm Mặt Quốc gia, nguyên Hiệu trưởng trường Đại học Răng Hàm Mặt, người thầy đã dìu dắt tôi trong suốt quá trình học tập, công tác và đã tận tình giúp đỡ hướng dẫn tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này. Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS. Trương Mạnh Dũng – Viện trưởng Viện Đào tạo Răng Hàm Mặt, TS. Nguyễn Mạnh Hà – Phó Viện trưởng thường trực Viện Đào tạo Răng Hàm Mặt đã cho tôi những ý kiến quý báu để tôi có thể hoàn thành bản luận án này. Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS. Trịnh Đình Hải – Giám đốc Bệnh viện Răng Hàm Mặt Trung ương Hà Nội, cùng tập thể cán bộ labo fluor và khoa khám bệnh, Bệnh viện Răng Hàm Mặt Trung ương Hà Nội đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, công tác để tôi có thể hoàn thành bản luận án của mình. Tôi xin chân thành cảm ơn BS. Nguyễn Ngọc Long – Phó trưởng phòng Quản lý đào tạo Sau đại học và các anh chị Phòng Quản lý đào tạo Sau đại học – Trường Đại học Y Hà Nội đã nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các anh chị em đồng nghiệp và bạn bè đã quan tâm động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và công tác. Cuối cùng tôi xin được dành tình thương yêu và lòng biết ơn sâu sắc đến những người thân trong gia đình, những người đã thông cảm, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và công tác. Xin trân trọng cảm ơn! Nghiên cứu sinh Vũ Mạnh Tuấn LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Vũ Mạnh Tuấn DANH MỤC CÁC CHỮ, KÝ HIỆU VIẾT TẮT TT 1. Phần viết tắt Phần viết đầy đủ ADA American of Dental Associantion (Hiệp hội nha khoa Mỹ) 2. CRA 3. CS Cộng sự 4. CT Can thiệp 5. DD Diagnodent (Máy laser huỳnh quang Diagnodent) 6. DMFT 7. DMFS 8. DT 9. DS 10. DIFOTI 11. ECM 12. ICDAS 13. QLF 14. ppm 15. WHO 16. MT 17. MS 18. FT Caries Risk Assessment (Đánh giá nguy cơ sâu răng) (Decayed, Missing, Filled, Teeth) Chỉ số ghi nhận tổng số răng vĩnh viễn sâu, răng mất, răng trám (Decayed, Missing, Filled, Surface) Chỉ số ghi nhận tổng số mặt răng vĩnh viễn sâu, mặt răng mất, mặt răng trám (Decayed, Teeth) Chỉ số ghi nhận tổng răng vĩnh viễn sâu (Decayed, Surface) Chỉ số ghi nhận tổng bề mặt răng vĩnh viễn sâu (Digital Imaging Fiber – Optic Transillummination) Thiết bị ghi nhận sâu răng kỹ thuật số qua ánh sáng xuyên sợi (Electric Caries Monitor) Máy kiểm tra sâu răng điện tử (International Caries Detection and Assessment System) Hệ thống đánh giá và phát hiện sâu răng quốc tế (Quantitative Light Fluorescence) Định lượng ánh sáng huỳnh quang (Parts per million) Một phần triệu (World Health Organization) Tổ chức Y tế thế giới (Missing, Teeth) Chỉ số ghi nhận tổng răng vĩnh viễn bị mất do sâu (Missing, Surface) Chỉ số ghi nhận tổng bề mặt răng vĩnh viễn bị mất do sâu (Filled, Teeth) Chỉ số ghi nhận tổng răng vĩnh viễn bị mất do sâu 19. FS (Filled, Surface) Chỉ số ghi nhận tổng bề mặt răng vĩnh viễn được trám MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ................................................................................................... Chương 1: TỔNG QUAN............................................................................... 1.1. Những hiểu biết mới về sâu răng và sâu răng giai đoạn sớm.................. 1.1.1. Định nghĩa bệnh sâu răng và sâu răng giai đoạn sớm....................... 1.1.2. Bệnh căn sâu răng............................................................................. 1.1.3. Sinh lý bệnh quá trình sâu răng...................................................... 1.1.4. Tiến triển của tổn thương sâu răng................................................. 1.1.5. Phân loại sâu răng........................................................................... 1.1.6. Dịch tễ học bệnh sâu răng và sâu răng sớm.................................... 1.1.7. Chẩn đoán sâu răng......................................................................... 1.2. Điều trị và dự phòng sâu răng............................................................... 1.2.1. Điều trị bệnh sâu răng..................................................................... 1.2.2. Dự phòng sâu răng ......................................................................... 1.2.3. Dự phòng sâu răng trên thế giới và trong khu vực......................... 1.3. Vai trò của Gel fluor trong phòng và điều trị sâu răng........................ 1.3.1. Phân loại Gel fluor.......................................................................... 1.3.2. Thành phần của Gel fluor............................................................... 1.3.3. Chỉ định và chống chỉ định sử dụng Gel fluor................................ 1.3.4. Liều lượng....................................................................................... 1.3.5. Kỹ thuật dự phòng, điều trị bằng Gel fluor..................................... 1.3.6. Nhiễm độc Gel fluor....................................................................... 1.3.7. Các nghiên cứu về tác dụng của Gel fluor...................................... 1.3.8. Một số ngiên cứu về sử dụng Gel fluor phòng sâu răng, sâu răng giai đoạn sớm ở trong và ngoài nước............................................... Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.............. 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu......................................................... 2.2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu................................................. 2.2.1. Nghiên cứu ngang mô tả................................................................. 2.2.2. Nghiên cứu can thiệp...................................................................... 2.2.3. Tiến hành nghiên cứu..................................................................... Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU........................................................ 3.1. Nghiên cứu cắt ngang mô tả về tỷ lệ hiện mắc sâu răng vĩnh viễn và răng số 6 giai đoạn sớm........................................................................... 3.1.1. Phần đặc trưng cá nhân................................................................... 3.1.2. Tình trạng sâu răng vĩnh viễn......................................................... 3.1.3. Tình trạng sâu răng hàm lớn vĩnh viễn số 6.................................... 3.2. Đánh giá hiệu quả của Gel fluor 1,23% trên tổn thương sâu răng vĩnh viễn qua nghiên cứu can thiệp......................................................... 3.2.1. Một số đặc trưng cá nhân................................................................ 3.2.2. Hiệu quả của Gel fluor 1,23% trên tổn thương sâu răng vĩnh viễn qua sự thay đổi tỷ lệ sâu răng và chỉ số Diagnodent................................... 3.2.3. Hiệu quả của Gel fluor 1,23% trên tổn thương sâu răng vĩnh viễn qua sự thay đổi các chỉ số DMFT, DMFS........................................ 3.2.4. Hiệu quả của Gel fluor 1,23% trên tổn thương sâu răng 6........... Chương 4: BÀN LUẬN............................................................................... 4.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu cắt ngang mô tả........................................ 4.2. Thực trạng bệnh sâu răng vĩnh viễn.................................................... 4.2.1. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn chung..................................................... 4.2.2. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn theo mức độ tổn thương........................ 4.2.3. Phân tích chỉ số DMFT................................................................. 4.2.4. Phân tích chỉ số DMFS và chỉ số laser huỳnh quang bề mặt răng....... 4.2.5. Phân tích thực trạng sâu răng 6..................................................... 4.3. Hiệu quả của Gel fluor 1,23% trên tổn thương sâu răng vĩnh viễn qua nghiên cứu can thiệp....................................................................... 4.3.1. Bàn luận về phân bố học sinh trong nghiên cứu can thiệp........... 4.3.2. Hiệu quả phòng và điều trị sâu răng vĩnh viễn của Gel fluor 1,23% ................................................................................................................ 4.3.3. Hiệu quả phòng và điều trị của Gel fluor 1,23% thể hiện qua sự thay đổi tỷ lệ sâu răng 6.......................................................................... 4.4. Phương pháp nghiên cứu..................................................................... 4.4.1. Thiết kế và chọn mẫu nghiên cứu................................................. 4.4.2. Phương tiện, kỹ thuật và vật liệu sử dụng trong nghiên cứu........ 4.4.3. Thu thập, phân tích và xử lý số liệu.............................................. 4.5. Điểm mới, tính giá trị và khả năng áp dụng của luận án..................... KẾT LUẬN................................................................................................... KIẾN NGHỊ................................................................................................. CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1. Tiêu chuẩn phát hiện sâu thân răng nguyên phát theo ICDAS........................................................................................... Bảng 1.2. Thang phân loại sâu răng của thiết bị Diagnodent 2190 .......... Bảng 3.1. Đặc trưng cá nhân của 320 học sinh........................................... Bảng 3.2. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn bao gồm cả sâu răng giai đoạn sớm (D1, D2) và giai đoạn muộn (D3) theo tuổi................................ Bảng 3.3. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn bao gồm cả sâu răng giai đoạn sớm (D1, D2) và giai đoạn muộn (D3) theo giới................................ Bảng 3.4. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn theo ngưỡng chẩn đoán của tổn thương được phát hiện................................................................ Bảng 3.5. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn theo mức độ tổn thương..................... Bảng 3.6. Chỉ số DMFT theo tuổi................................................................ Bảng 3.7. Chỉ số DMFT theo giới................................................................ Bảng 3.8. Chỉ số DMFS theo tuổi................................................................ Bảng 3.9. Chỉ số DMFS theo giới................................................................. Bảng 3.10. Chỉ số laser huỳnh quang trung bình của các bề mặt răng vĩnh viễn tương ứng với các mức độ tổn thương quan sát được trên lâm sàng....................................................................... Bảng 3.11: Tỷ lệ sâu răng 6 theo mức độ tổn thương................................. Bảng 3.12. Tỷ lệ sâu răng 6 theo mức độ tổn thương và theo tuổi............ Bảng 3.13. Tỷ lệ sâu răng 6 theo mức độ tổn thương và theo giới............ Bảng 3.14. Phân bố sâu bề mặt răng 6 theo mức độ tổn thương............... Bảng 3.15. Phân bố sâu bề mặt răng 6 theo mức độ tổn thương và theo giới......................................................................................... Bảng 3.16. Phân bố sâu bề mặt răng 6 theo mức độ tổn thương và theo tuổi......................................................................................... Bảng 3.17. Phân bố học sinh trong nghiên cứu can thiệp.......................... Bảng 3.18. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn bao gồm tất cả các tổn thương sâu răng (D1, D2, D3) ở nhóm can thiệp và nhóm chứng theo thời gian........................................................................................ Bảng 3.19. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn bao gồm các tổn thương sâu răng (D2, D3) ở nhóm can thiệp và nhóm chứng theo thời gian...... Bảng 3.20. Trung bình mặt răng vĩnh viễn bị sâu và chỉ số DD tương ứng với các mức độ tổn thương ở nhóm Gel fluor 1,23% sau can thiệp 01 tuần................................................................... Bảng 3.21. Trung bình mặt răng vĩnh viễn bị sâu và chỉ số DD tương ứng với các mức độ tổn thương ở nhóm chứng sau can thiệp 01 tuần........................................................................................... Bảng 3.22. Trung bình mặt răng vĩnh viễn bị sâu và chỉ số DD tương ứng với các mức độ tổn thương ở nhóm Gel fluor 1,23% sau can thiệp 6 tháng................................................................... Bảng 3.23. Trung bình mặt răng vĩnh viễn bị sâu và chỉ số DD tương ứng với các mức độ tổn thương ở nhóm chứng sau can thiệp 6 tháng........................................................................................... Bảng 3.24. Trung bình mặt răng vĩnh viễn bị sâu và chỉ số DD tương ứng với các mức độ tổn thương ở nhóm Gel fluor 1,23% sau can thiệp 18 tháng................................................................. Bảng 3.25. Trung bình mặt răng vĩnh viễn bị sâu và chỉ số DD tương ứng với các mức độ tổn thương ở nhóm chứng sau 18 tháng ........................................................................................................ Bảng 3.26. Hiệu quả phòng và điều trị của Gel fluor 1,23% trên các tổn thương sâu răng sau 6 tháng................................................ Bảng 3.27. So sánh tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn ghi nhận theo mức tổn thương tại thời điểm trước và sau can thiệp 6 tháng................ Bảng 3.28. Hiệu quả của Gel fluor 1,23% trên các tổn thương sâu răng tại thời điểm sau 18 tháng.................................................. Bảng 3.29. So sánh tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn ghi nhận theo mức tổn thương tại thời điểm trước và sau can thiệp 18 tháng.............. Bảng 3.30. Tỷ lệ sâu răng giai đoạn sớm (D1, D2) trong nhóm can thiệp Gel fluor 1,23% và nhóm chứng tại các thời điểm trước khi can thiệp, sau 6 tháng và 18 tháng............................ Bảng 3.31. Chỉ số DMFT của hai nhóm can thiệp và đối chứng theo dõi theo thời gian.......................................................................... Bảng 3.32. Chỉ số DMFT của nhóm đối chứng theo giới theo dõi theo ........................................................................................................ Bảng 3.33. Chỉ số DMFT của nhóm can thiệp phân theo giới theo dõi theo thời gian................................................................................ Bảng 3.34. Chỉ số DMFS của hai nhóm theo dõi theo thời gian................ Bảng 3.35. Chỉ số DMFS của nhóm đối chứng theo giới và theo dõi theo thời gian................................................................................ Bảng 3.36. Chỉ số DMFS của nhóm can thiệp theo giới và theo dõi theo thời gian................................................................................ Bảng 3.37. Tiến triển của sâu răng 6 giai đoạn D1 sau 18 tháng so sánh với thời điểm trước can thiệp........................................... Bảng 3.38. Tổn thương men răng 6 giai đoạn D2 sau 18 tháng.............. DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Sơ đồ cơ chế bệnh sinh sâu răng4 Hình 1.2. Sự hủy khoáng 11 Hình 1.3. Sự tái khoáng 12 Hình 1.4. Bản đồ sâu răng toàn cầu 15 Hình 1.5. Thăm khám bằng thám trâm 18 Hình 1.6. Bộ kiểm tra sâu răng điện tử ECM Hình 1.7. Hình ảnh máy DIFOTI 18 19 Hình 1.8. Khám và đo bằng laser huỳnh quang 20 Hình 1.9. Sơ đồ hoạt động của thiết bị Diagnodent pen 2190 20 Hình 1.10. Hủy khoáng 35 Hình 1.11. Lớp canxi fluoride 35 Hình 1.12. Sinh khả dụng của fluoride Hình 2.1. Bộ khay khám 35 43 Hình 2.2. Hình ảnh thiết bị Diagnodent pen 2190 44 Hình 2.3. Kem P/S trẻ em và bàn chải răng Colgate 45 Hình 2.4. Hình ảnh MIRAFLUOR – GEL 1,23% 46 Hình 2.5. Một số hình ảnh minh hoạ sử dụng Diagnodent pen 2190 khi khám răng 47 Hình 2.6: Hình ảnh minh họa lượng kem và gel được lấy lên bàn chải tương đương 48 Hình 2.7. Hình ảnh răng lành mạnh 52 Hình 2.8. Hình ảnh đốm trắng đục sau thổi khô 52 Hình 2.9. Hình ảnh đốm trắng đục khi răng ướt 53 Hình 2.10. Hình ảnh đốm trắng đục, nâu 54 Hình 2.11. Hình ảnh sâu ngà 54 Hình 2.12. Hình ảnh sâu ngà xoang nhỏ 55 Hình 2.13. Hình ảnh sâu ngà xoang to 56 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn theo mức độ tổn thương và theo tuổi ........................................................................................... Biểu đồ 3.2. Tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn theo mức độ tổn thương và theo giới ............................................................................................ Biểu đồ 3.3. Phân bố học sinh vào hai nhóm chải Gel fluor 1,23% và nhóm chứng theo tuổi. ............................................................ Biểu đồ 3.4. Phân bố học sinh vào hai nhóm chải Gel fluor 1,23% và nhóm chứng theo giới. ............................................................ Biểu đồ 3.5. Chỉ số DMFT của nhóm đối chứng trên học sinh 7 tuổi theo dõi theo thời gian ............................................................ Biểu đồ 3.6. Chỉ số DMFT của nhóm đối chứng 8 tuổi theo dõi theo thời gian ................................................................................... Biểu đồ 3.7. Chỉ số DMFT của học sinh 7 tuổi trong nhóm can thiệp với Gel fluor 1,23% tại các thời điểm. ................................. Biểu đồ 3.8. Chỉ số DMFT của học sinh 8 tuổi trong nhóm can thiệp với Gel fluor 1,23% tại các thời điểm. ................................. Biểu đồ 3.9. Chỉ số DMFS của học sinh 7 tuổi trong nhóm chứng ........... Biểu đồ 3.10. Chỉ số DMFS của học sinh 8 tuổi trong nhóm chứng ......... Biểu đồ 3.11. Chỉ số DMFS của học sinh 7 tuổi trong nhóm can thiệp chải răng với Gel fluor 1,23% ............................................... Biểu đồ 3.12. Chỉ số DMFS của học sinh 8 tuổi trong nhóm can thiệp chải Gel fluor 1,23% .............................................................. 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Tổ chức Sức khỏe Thế giới khi tổng kết về tình trạng sâu răng toàn cầu năm 2004 đã đưa ra kết luận: sâu răng vẫn còn là một bệnh phổ biến trong hầu hết các bệnh truyền nhiễm, quá trình bệnh đã bị chậm lại, fluor và kiểm soát chế độ ăn uống là những yếu tố quan trọng... [139]. Tại Việt Nam tỷ lệ mắc bệnh đang ở mức độ cao và có chiều hướng tăng lên nhất là các vùng nông thôn và miền núi. Theo điều tra cơ bản răng miệng năm 2001: Ở trẻ 12 tuổi trong toàn quốc có 56,6% bị sâu răng, DMFT = 1,87 và ở trẻ 15 tuổi có 67,6%, DMFT = 2,16 [36]. Để giải quyết được bệnh sâu răng cho cộng đồng cần tăng cường công tác phòng bệnh cùng với việc khám và chẩn đoán sớm sâu răng ngay từ giai đoạn sớm và áp dụng các biện pháp phòng và điều trị bệnh bằng fluor như các nước tiên tiến đã làm [11]. Ngày nay, nhờ tìm ra được nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh của bệnh sâu răng, cùng với việc áp dụng các thiết bị tiên tiến (laser) cho phép chẩn đoán sớm sâu răng (ngay từ giai đoạn tổn thương ban đầu khi chưa hình thành lỗ sâu). Chính những tiến bộ này đã dẫn tới sự thay đổi trong dự phòng và điều trị sâu răng, công việc không chỉ dừng lại ở mức khoan trám lại các tổn thương sâu răng đã tạo thành lỗ sâu mà còn bao gồm phòng và điều trị các tổn thương sâu răng sớm (chưa tạo lỗ sâu) nhằm giảm chi phí và tăng hiệu quả điều trị [60]. Vai trò của fluor nói chung, Gel fluor nói riêng trong dự phòng và điều trị sâu răng ngày càng được hiểu rõ và khẳng định những đóng góp của fluor trong việc làm hạ thấp tỷ lệ và mức độ trầm trọng của sâu răng trên toàn cầu, nghiên cứu của Marinho VC và cộng sự (2003), qua phân tích tổng hợp các nghiên cứu can thiệp bằng Gel fluor thấy Gel fluor làm giảm sâu răng là 28% (95%CI, 19% - 37%) [95]. Thêm vào đó là sự phát triển nhanh chóng của 2 công nghiệp hóa chất cho ra đời các sản phẩm chứa fluor ngày càng đa dạng về chủng loại và chất lượng cũng như cách sử dụng. Trên thế giới các nghiên cứu về Gel fluor đã tập trung làm rõ cơ chế tác dụng, hiệu quả phòng và điều trị sâu răng, liều lượng và cách dùng, ngộ độc fluor... của các dạng Gel fluor khác nhau. Tuy nhiên những nghiên cứu này vẫn còn nhiều hạn chế như chưa đưa ra được một phương pháp hoàn hảo (hiệu quả cao, an toàn, đơn giản khi sử dụng), chưa tìm ra liều lượng tối ưu cho các giai đoạn của tổn thương sâu răng [95]. Tại Việt Nam đến nay mặc dù có rất nhiều công trình nghiên cứu về sâu răng ở tất cả các lứa tuổi song đa số những nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở việc chẩn đoán được sâu răng ở các giai đoạn muộn, vì vậy việc phòng và điều trị bệnh cho hiệu quả còn thấp. Chưa có nghiên cứu nào về tình trạng sâu răng giai đoạn sớm của trẻ em cũng như việc sử dụng Gel fluor để can thiệp dự phòng và điều trị sâu răng ngay từ giai đoạn này. Xuất phát từ các vấn đề trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Nghiên cứu dự phòng sâu răng bằng Gel fluor” với mục tiêu: 1. Xác định thực trạng sâu răng vĩnh viễn giai đoạn sớm của học sinh 7-8 tuổi tại trường Tiểu học Đông Ngạc A, Từ Liêm, Hà Nội năm 2009. 2. Đánh giá hiệu quả sử dụng Gel fluor (NaF 1,23%) trên nhóm học sinh có tổn thương sâu răng vĩnh viễn giai đoạn sớm. Trên cơ sở đó đề xuất sử dụng Gel fluor (NaF 1,23%) phòng và điều trị bệnh sâu răng cho học sinh. 3 Chương 1 TỔNG QUAN 1.1. Những hiểu biết mới về sâu răng và sâu răng giai đoạn sớm 1.1.1. Định nghĩa bệnh sâu răng và sâu răng giai đoạn sớm 1.1.1.1. Sâu răng Tại hội nghị quốc tế về sâu răng lần thứ 50 năm 2003, các tác giả đều thống nhất: sâu răng là một bệnh nhiễm khuẩn tổ chức canxi hóa, được đặc trưng bởi sự hủy khoáng của thành phần vô cơ và sự phá hủy thành phần hữu cơ của mô cứng. Tổn thương là quá trình phức tạp bao gồm các phản ứng hóa lý liên quan đến sự di chuyển các ion bề mặt giữa răng và môi trường miệng đồng thời là quá trình sinh học giữa các vi khuẩn có trong mảng bám với cơ chế bảo vệ của vật chủ. Quá trình này diễn tiến liên tục, nhưng giai đoạn sớm có thể hoàn nguyên và giai đoạn muộn không thể hoàn nguyên [1], [81]. 1.1.1.2. Sâu răng giai đoạn sớm Hiện tượng giảm độ pH dẫn tới sự khử khoáng làm tăng cường khoảng cách giữa các tinh thể Hydroxyapatite, mất khoáng bắt đầu ở dưới bề mặt men, tổn thương lâm sàng mất 10% lượng chất khoáng được gọi là sâu răng giai đoạn sớm [88]. 1.1.2. Bệnh căn sâu răng Sâu răng là bệnh do nhiều yếu tố gây nên. Sơ đồ Keyes (1960) về cơ chế bệnh sinh đã được Fejerskov và Manji bổ sung năm 1990 cho thấy mối liên quan giữa yếu tố bệnh căn – lớp lắng vi khuẩn và các yếu tố sinh học quan trọng ảnh hưởng tới sự hình thành sang thương bề mặt răng, ngoài ra còn có ảnh hưởng của các yếu tố thuộc về hành vi và kinh tế - xã hội [8], [68]. 4 Hình 1.1: Sơ đồ cơ chế bệnh sinh sâu răng Nguồn: Fejerskov và Manji [68] 1.1.2.1. Vai trò của vi khuẩn và mảng bám răng * Yếu tố vi khuẩn Bệnh sâu răng được khởi đầu bằng sự hình thành mảng bám răng (Dental plaque). Hydratcarbon trong thức ăn được chuyển hóa thành Glucose sau đó được polymer hóa thành Dextran bởi enzym dextranaze và glucosyltransferase [49]. Dextran có tính dính bám nên tạo điều kiện để các vi khuẩn khác và các mảnh thức ăn bám thêm vào [41], [57]. Các vi khuẩn tham gia chủ yếu vào quá trình này là Streptococcus mutans, Actinomyces viscosus, S. sobrinus và một số chủng Lactobacillus [47], [ 74]. Hiệp hội nha khoa Mỹ năm 2006, đã xếp việc đếm số lượng vi khuẩn Streptococcus mutans trong nước bọt của bệnh nhân là một trong các tiêu chí khi đánh giá yếu tố nguy cơ gây sâu răng [41]. * Màng sinh học (Biofilm) Màng sinh học là một quần thể các vi khuẩn sống trong những cấu trúc 5 có tổ chức ở giao diện giữa một mặt cứng và chất lỏng tồn tại trên bề mặt răng [52], [54], [109]. Marsh đưa ra quan niệm mới về mảng bám răng: mảng bám răng được xem như là màng sinh học trong đó cộng đồng các vi khuẩn bám dính trên bề mặt răng được bao phủ bởi một khuôn Polymer ngoại bào của ký chủ hay Vi khuẩn [97]. Khả năng gây sâu răng của mảng bám phụ thuộc vào độ dính của chúng lên răng, khả năng gây acid (các acid Lactic, Formic) từ đường C 12 và C6, độ pH của môi trường miệng [97], [98], [99]. ADA Mỹ năm 2006, cũng đã đưa việc kiểm tra mảng bám trên răng là một trong các tiêu chí quan trọng khi đánh giá yếu tố nguy cơ gây sâu răng. 1.1.2.2. Vai trò của Carbonhydrat Các loại đường khác nhau có sự khác biệt nhỏ về khả năng gây acid, trong đó Sucrose có vai trò đặc biệt quan trọng vì đó là chất nền duy nhất để tổng hợp các Glucan ngoại bào tan và không tan trong nước. Những Glucan không tan trong nước làm tăng sự tích tụ của Streptococcus mutans trên bề mặt láng của răng [132], làm thay đổi hệ sinh thái của mảng bám răng, làm tăng nguy cơ sâu răng do làm tăng độ xốp của mảng bám, tạo nên nhiều acid sát với bề mặt răng hơn, thúc đẩy quá trình hủy khoáng của răng [55]. 1.1.2.3. Các yếu tố nội sinh của răng * Giải phẫu và mô học của men răng - Men răng có nguồn gốc ngoại bì, men răng là một tổ chức cứng nhất cơ thể. - Về mặt lý học: men răng cứng, giòn, trong và cản tia X, với tỷ trọng từ 2,3 3 so với ngà răng. Mầu sắc của men răng tùy thuộc vào tỷ lệ thành phần các dạng tinh thể, khoảng cách và sự sắp xếp của các tinh thể men. 6 + Với men răng của răng mới mọc, thường có mầu trong và có ánh xanh, do thành phần tinh thể có các muối của kim loại Fe, Mg, Al,... Khi men răng trưởng thành các muối này dần được thay thế làm cho men răng mất ánh xanh và trắng hơn. + Với men răng bị hủy khoáng hoặc sâu răng giai đoạn sớm, men có mầu trắng đục, do khi giảm pH < 5,5 các tinh thể Carbonat và Hidroxyapatit có sức đề kháng kém hơn bị hòa tan trước, chỉ còn lại chủ yếu là tinh thể Fluorapatit (có mầu trắng và phản quang mạnh do có fluor) bền vững hơn chưa bị tan, nếu sự hủy khoáng càng nhiều thì khoảng cách của các tinh thể càng tăng và làm cho men có mầu trắng đục rõ hơn, có thể quan sát được ngay cả khi bề mặt răng ướt [5], [65]. Ngày nay đặc điểm này được ứng dụng trong chẩn đoán và theo dõi sâu răng sớm trên lâm sàng. - Men răng phủ toàn bộ thân răng, dày mỏng tùy vị trí khác nhau, dày nhất ở núm răng là 1,5mm và mỏng nhất ở vùng cổ răng. - Về mặt hóa học gồm: + Thành phần vô cơ Thành phần chính của khoáng chất men răng bao gồm canxi, phosphat và các ion Hydroxy, 3 thành phần này tham gia cấu thành Hydroxyapatit (3 [(PO4)2Ca3] Ca (OH)2 ) là dạng tinh thể chính của men răng. Các thành phần khác như: F, Fe, Mg, Mn, Sn, Na, K, Cl,... tham gia cấu tạo nên các dạng tinh thể khác của men răng, tuy các dạng tinh thể khác này chỉ chiếm một phần tỷ lệ nhỏ trong các tinh thể cấu thành men răng nhưng chúng lại có vai trò quan trọng ảnh hưởng tới tính chất hóa lý và sức đề kháng của men răng. Có sự liên quan chặt chẽ theo tỷ lệ của phospho và fluor trong men và ngà răng thông qua công thức F(ppm) = A F/P (F: lượng fluor đo được, P: 7 lượng phospho đo được, A = 696 đối với men, A = 540 đối với ngà răng). Nồng độ phospho trong men là 17,4% và trong ngà là 13,5%, lượng fluor thường ≤ 10% [22]. Nồng độ của fluor trong mô răng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và đều có cùng một kết luận là nồng độ của fluor trong mô răng thay đổi rất nhiều từ người này sang người khác, nhưng có liên quan chặt chẽ với nồng độ fluor trong môi trường, đặc biệt là fluor trong nước uống trong thời kỳ khoáng hóa của răng [12]. Men răng bao gồm các hợp chất vô cơ dạng tinh thể chủ yếu là: Hydroxyapatit (3[(PO4)2Ca3] Ca (OH)2) chiếm 90 - 95%, còn lại là các tinh thể dạng muối Carbonat của Mg và một lượng nhỏ Clorua, Fluorua và Sunfat của Natri và Kali. Tỷ lệ các thành phần hóa học của men răng có sự thay đổi ở ngay trong từng cá thể, từng răng và vị trí men răng. Sự thay đổi này phụ thuộc vào thành phần hóa học ban đầu của men răng, sự sắp xếp của các tinh thể, thời gian và môi trường miệng [65]. + Thành phần hữu cơ chiếm khoảng 1% trong đó có protein chiếm một phần quan trọng. - Cấu trúc tổ chức học Quan sát trên kính hiển vi thấy hai loại đường vân: + Đường Retzius thấy trên tiêu bản cắt ngang là các đường chạy song song nhau và song song với đường viền ngoài của lớp men cũng như với đường ranh giới men, ngà ở phía trong. + Đường trụ men chạy suốt chiều dày men răng, đôi khi có sự gấp khúc và thay đổi hướng đi của trục men. + Trụ men có đường kính từ 3-6 m khi cắt ngang trụ men ta thấy hướng đi của trụ men tạo ra các dải sáng tối xen kẽ chính là dải Hunter – Schrege. 8 - Cấu trúc siêu vi của men + Thấy thành phần hữu cơ có cấu trúc sợi và sắp xếp dọc theo trụ men, có vùng lại hợp với trụ men một góc 400, thành phần vô cơ là các khối tinh thể to nhỏ không đều dài 1m, rộng 0,04 - 1m, các tinh thể trong trụ men sắp xếp theo hình xương cá đôi khi theo hình lốc. Có ba dạng tinh thể chủ yếu của trụ men là Hydroxyapatit, Fluorapatite, Carbonat, chất giữa trụ men là các tinh thể giả apatit (thay PO4 = CaCO3, MgCO3, CaF2,..). + Sự sắp xếp của các tinh thể men răng có sự khác nhau tại các vị trí của men trên răng: Tại vùng men răng ở các bề mặt nhẵn, các tinh thể xếp chồng lên nhau theo hình xương cá, sự sắp xếp này tạo ra nhiều khoảng trống giữa các trụ men, đây là điều kiện thuận lợi cho sự trao đổi chất của men răng với môi trường miệng khi men răng mới mọc và chưa trưởng thành. Tại vùng men ở hố rãnh, các tinh thể sắp xếp chồng lên nhau theo hình lốc xoáy hay hình mái ngói, sự sắp xếp này tạo ra sự khít sát cao và dầy đặc hơn của các tinh thể men (Hydroxyapatit). Điều này làm cho men răng vùng này cứng hơn so với men tại bề mặt nhẵn ngay tại thời điểm khi men răng mới mọc, tuy nhiên chính sự khít sát cao này cũng làm hạn chế sự trao đổi chất của men răng với môi trường miệng dẫn đến hạn chế sự trưởng thành của men răng sau khi mọc (Fluorapatit thay thế cho Hydroxyapatit rất thấp, làm giảm tính đề kháng khi men răng trưởng thành). Đây cũng chính là một trong các lý do giải thích tại sao vùng hố rãnh có tỷ lệ sâu răng cao hơn vùng mặt nhẵn của răng, cũng như việc phòng sâu răng cho vùng này bằng các biện pháp cung cấp fluor cho kết quả không cao. * Quá trình ngấm vôi và trao đổi chất của men răng 9 - Thời gian ngấm vôi trung bình của răng vĩnh viễn từ 3 - 6 năm tính từ lúc hình thành và phát triển của mầm răng, là thời điểm tốt nhất để cung cấp fluor theo đường tòan thân [5], [65]. - Quá trình trao đổi chất của men răng + Trao đổi chất ở men răng mới mọc Răng sau khi mọc và tiếp xúc với môi trường miệng, việc tạo men đã chấm dứt, con đường dinh dưỡng và trao đổi chất theo đường toàn thân từ tủy răng qua dịch ngà trong ống Tom bị hạn chế dần, bù lại môi trường miệng lại là nguồn cung cấp khoáng chất cho men răng. Quá trình trao đổi chất của men răng và môi trường miệng diễn ra thường xuyên và liên tục trong suốt đời sống của răng, tuy nhiên mức độ trao đổi phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: cấu trúc men, pH và thành phần khoáng chất của nước bọt, thời gian v.v… Trong thời gian 1-2 năm đầu tính từ khi răng mọc diễn ra sự trao đổi chất mạnh mẽ với các thành phần khoáng hóa của môi trường miệng, nhóm Carbonat (men răng chưa được hoàn thiện có thành phần Apatite chứa nhiều Carbonat là dạng tinh thể dễ bị phân hủy khi có sự tấn công của acid ở mức pH dưới 5,5) dần được thay thế bởi fluor hoặc hydroxyl để tạo thành Hydroxyapatite và Fluorapatite, Fluorapatite bền vững hơn chỉ bị hòa tan khi pH giảm tới mức 4,5 [25], [120]. Đây là thời điểm tốt nhất để cung cấp fluor và khoáng chất theo đường tại chỗ cho răng, giúp men răng nhanh chóng trưởng thành và tăng cường được chất lượng theo chiều sâu, vì nhờ khoảng cách các tinh thể men còn nhiều khoảng trống là điều kiện rất thuận lợi cho các khoáng chất nhất là ion fluor từ môi trường miệng có khả năng xâm nhập sâu hơn vào men răng để trao đổi chất và tạo ra nhiều tinh thể Fluorapatit hơn trong men. Sau khoảng thời gian này việc trao đổi chất của men răng và môi trường miệng bị hạn chế ở các lớp men phía trong vì khoảng cách giữa các tinh thể bị thu hẹp, đây
- Xem thêm -