Nghiên cứu chiết xuất diosgenin từ nần vàng bằng dung môi siêu tới hạn

  • Số trang: 55 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 27 |
  • Lượt tải: 0
minhtuan

Đã đăng 15929 tài liệu

Mô tả:

BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI VƯƠNG MINH VIỆT NGHIÊN CỨU CHIẾT XUẤT DIOSGENIN TỪ NẦN VÀNG BẰNG DUNG MÔI SIÊU TỚI HẠN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP DƯỢC SĨ HÀ NỘI - 2015 BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI VƯƠNG MINH VIỆT NGHIÊN CỨU CHIẾT XUẤT DIOSGENIN TỪ NẦN VÀNG BẰNG DUNG MÔI SIÊU TỚI HẠN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP DƯỢC SĨ Người hướng dẫn: 1. TS. Nguyễn Văn Hân 2. DS. Nguyễn Thị Minh Hạnh Nơi thực hiện: 1. Bộ môn Công Nghiệp Dược 2. Viện Công Nghệ Dược Phẩm HÀ NỘI - 2015 LỜI CÁM ƠN Khóa luận được thực hiện tại Bộ môn Công Nghiệp Dược và Viện Công Nghệ Dược Phẩm Quốc gia – Trường Đại học Dược Hà Nội. Trong thời gian nỗ lực nghiên cứu hoàn thành khóa luận này, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm, ủng hộ, hướng dẫn của thầy cô, bạn bè và gia đình. Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới thầy: TS. Nguyễn Văn Hân – giảng viên Bộ môn Công Nghiêp Dược – Trường Đại Học Dược Hà Nội đã hết lòng tận tình hướng dẫn, chỉ bảo giúp tôi từng bước nâng cao nhận thức và phương pháp luận; động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này. TS. Nguyễn Hoàng Tuấn – giảng viên bộ môn Dược Liệu – Trường Đại Học Dược Hà Nội đã chia sẻ, giải đáp những vướng mắc trong suốt quá trình thực hiện khóa luận. Đồng thời tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo, các anh chị kỹ thuật viên Bộ môn Công Nghiệp Dược và Viện Công Nghệ Dược Phẩm Quốc gia đã giúp đỡ tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian làm thực nghiệm. Nhân dịp này tôi cũng xin gửi tới toàn thể giảng viên, cán bộ trường Đại học Dược Hà Nội lời cảm ơn chân thành vì sự dạy bảo, dìu dắt tôi trong suốt 5 năm học tập tại trường. Cuối cùng, tôi muốn gửi lời cảm ơn tới bố mẹ, gia đình, người thân và bạn bè, những người đã luôn sát cánh động viên và giúp đỡ tôi vượt qua những lúc khó khăn nhất trong học tập và quá trình hoàn thành khóa luận. Hà Nội, ngày 7 tháng 4 năm 2015 Sinh viên Vương Minh Việt MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ ĐẶT VẤN ĐỀ ........................................................................................................... .....1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN.................................................................................... .....2 1.1. Đại cương về phương pháp chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn ............... 2 1.1.1. Khái niệm ....................................................................................................... 2 1.1.2. Thiết bị và nguyên tắc hoạt động .................................................................... 5 1.1.3. Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn............................................................................................................................. 7 1.1.4. Ứng dụng ........................................................................................................ 7 1.2. Tổng quan về diosgenin ...................................................................................... 8 1.2.1. Công thức hóa học, tính chất lý hóa ............................................................... 8 1.2.2. Công dụng của diosgenin................................................................................ 9 1.3. Tổng quan về cây Nần vàng ............................................................................... 9 1.3.1. Vị trí phân loại ................................................................................................ 9 1.3.2. Đặc điểm thực vật ........................................................................................... 9 1.3.3. Bộ phận dùng và phân bố ............................................................................. 10 1.3.4. Thành phần hóa học. ..................................................................................... 10 1.3.5. Tác dụng sinh học ......................................................................................... 13 1.3.6. Công dụng ..................................................................................................... 15 CHƯƠNG 2: NGUYÊN LIỆU, THIẾT BỊ, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .......................................................................................................... ...16 2.1. Nguyên vật liệu, hóa chất và thiết bị ............................................................... 16 2.1.1. Nguyên liệu .................................................................................................. 16 2.1.2. Hóa chất ....................................................................................................... 16 2.1.3. Máy móc, thiết bị .......................................................................................... 16 2.2. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 17 2.2.1. Phương pháp chiết xuất diosgenin ................................................................ 17 2.2.2. Phương pháp định lượng diosgenin. ............................................................. 18 2.2.3. Phương pháp tinh chế ................................................................................... 20 2.3. Nội dung nghiên cứu ......................................................................................... 20 2.3.1. Xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng ........................................ 20 2.3.2. Xác định hàm lượng diosgenin trong thân rễ Nần vàng ............................... 21 2.3.3. Đánh giá ảnh hưởng của một số thông số đến quá trình chiết xuất .............. 21 CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM, KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN ............................. ...24 3.1. Thẩm định phương pháp định lượng diosgenin bằng TLC .......................... 24 3.1.1. Độ thích hợp hệ thống .................................................................................. 24 3.1.2. Khoảng tuyến tính ........................................................................................ 25 3.1.3. Độ đúng của phương pháp ............................................................................ 27 3.1.4. Độ chính xác của phương pháp .................................................................... 31 3.2. Xác định hàm lượng diosgenin trong thân rễ Nần vàng................................ 31 3.3. Đánh giá ảnh hưởng của một số thông số đến quá trình chiết xuất ............. 32 3.3.1. Đồng dung môi ............................................................................................. 32 3.3.2. Áp suất chiết xuất ......................................................................................... 34 3.3.3. Nhiệt độ chiết xuất ........................................................................................ 36 3.3.4. Thời gian chiết xuất ...................................................................................... 38 3.4. Tinh chế dịch chiết ............................................................................................ 39 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN ....................................................................................... ...41 4.1. Về khảo sát ảnh hưởng các thông số tới quá trình chiết xuất ....................... 41 4.2. Về quy trình tinh chế dịch chiết. ...................................................................... 42 KẾT LUẬN ............................................................................................................... ...43 KIẾN NGHỊ .............................................................................................................. ...44 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT AOAC Hiệp hội cộng đồng phân tích chính thức. Kc Điểm tới hạn. Tc Nhiệt dộ tới hạn. Pc Áp suất tới hạn. sCO2 CO2 siêu tới hạn HDL Lipoprotein tỷ trọng cao ( High Density Lipoproteins ) LDL Lipoprotein tỷ trọng thấp ( Low Density Lipoproteins ) TLC Sắc ký lớp mỏng (Thin Layer Chromatography) SD Độ lệch chuẩn RSD Độ lệch chuẩn tương đối DANH MỤC CÁC BẢNG Tên bảng Trang Bảng 1.1 Điểm tới hạn của một số dung môi 4 Bảng 1.2 So sánh các đặc tính của chất ở 3 trạng thái lỏng, khí và siêu 4 tới hạn Bảng 1.3 Các sapogenin trong thân rễ Nần vàng 11 Bảng 1.4 Các hợp chất saponin thu được từ dịch chiết ethanol của Nần 12 vàng Bảng 2.1 Tên, tiêu chuẩn và nguồn gốc của các hóa chất dùng trong thí 16 nghiệm Bảng 3.1 Kết quả đánh giá độ thích hợp hệ thống 24 Bảng 3.2 Kết quả đánh giá độ tuyến tính 25 Bảng 3.3 Độ lệch của từng điểm chuẩn dùng xây dựng đường chuẩn 27 Bảng 3.4 Độ thu hồi của phương pháp 28 Bảng 3.5 Kết quả đánh giá độ lặp lại của phương pháp 31 Bảng 3.6 Hiệu suất chiết xuất diosgenin trong với các đồng dung môi 33 khác nhau Bảng 3.7 Kết quả ảnh hưởng của áp suất chiết lên hiệu suất 32 Bảng 3.8 Ảnh hưởng của nhiệt độ lên hiệu suất 34 Bảng 3.9 Ảnh hưởng của thời gian lên hiệu suất chiết 35 Bảng 3.10 Khối lượng diosgenin thu được và hiệu suất của quá trình 40 tinh chế dịch chiết DANH MỤC HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ Tên hình ảnh Trang Hình 1.1 Giản đồ pha của cacbon dioxyd. 2 Hình 1.2 Mặt phân chia giữa thể lỏng và thể khí của CO2 biến mất khi 3 đạt đến điểm tới hạn. Hình 1.3 Sơ đồ thiết bị chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn. 5 Hình 1.4 Hệ thống máy chiết xuất siêu tới hạn SEPAREX (Pháp). 6 Hình 3.1 SKLM 6 vết diosgenin chuẩn bước sóng 366nm 25 Hình 3.2 Đường chuẩn thể hiện mối liên quan tuyến tính giữa diện tích 26 Peak và lượng chất trên vết. Hình 3.3 Peak sắc ký ứng với vết diosgenin chuẩn 29 Hình 3.4 Peak sắc ký ứng với vết diosgenin trong dung dịch thử 29 Hình 3.5 Peak diosgenin chuẩn. 30 Hình 3.6 Peak diosgenin trong dung dịch pha từ cắn chiết. 30 Triển khái sắc ký định lượng các mẫu chiết với đồng dung môi 33 Hình 3.7 Hình 3.8 Hình 3.9 khác nhau Biểu đồ hiệu suất chiết xuất diosgenin theo đồng dung môi 34 Biểu đồ thể hiện sự ảnh hưởng của áp suất tới hiệu suất chiết 35 xuất Hình 3.10 Biểu đồ thể hiện sự ảnh hưởng của nhiệt độ tới hiệu suất chiết Biểu đồ thể hiện sự ảnh hưởng của thời gian tới hiệu suất chiết Hình 3.11 37 39 xuất. Hình 3.12 Diosgenin kết tinh trong aceton. 40 Hình 3.13 Diosgenin kết tinh trong methanol. 40 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Diosgenin là nguyên liệu để tổng hợp các dẫn xuất steroid [23], [25]. Tuy chất này có mặt trong nhiều họ thực vật, song chỉ có họ Dioscoreaceae (chi Dioscorea) thì mới có giá trị thực tế trong việc khai thác chiết xuất diosgenin [14]. Tại Việt Nam, Nần vàng (Dioscorea collettii Hoof.f.) được đánh giá có triển vọng làm nguồn nguyên liệu chiết xuất diosgenin [10]. Việc chiết xuất diosgenin từ thân rễ Nần vàng trong các nghiên cứu trước đây được thực hiện bằng cách chiết với dung môi hữu cơ chloroform. Nhưng trong công nghiệp vấn đề phát sinh với kỹ thuật này là phải loại bỏ dung môi hữu cơ từ các sản phẩm cuối cùng, xử lý chất thải, độc tính của chloroform còn lẫn trong sản phẩm…. Do đó, phương pháp chiết diosgenin một cách nhanh chóng, rẻ tiền và ít độc tính là một yêu cầu cấp thiết. Chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn (Supercritical fluild extraction) có nhiều lợi thế hơn các phương pháp tách chiết dung môi lỏng truyền thống như: tính chọn lọc được cải thiện và thân thiện với môi trường. Chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn là một sự thay thế cần thiết cho việc sử dụng các dung môi hữu cơ thông thường. Đề tài “Nghiên cứu chiết xuất diosgenin từ Nần vàng bằng dung môi siêu tới hạn” được thực hiện với những mục tiêu sau: 1. Xây đựng được phương pháp định lượng diosgenin bằng sắc ký lớp mỏng. 2. Chiết xuất được diosgenin từ thân rễ Nần vàng bằng dung môi siêu tới hạn và khảo sát được ảnh hưởng của một số thông số đến quá trình chiết xuất diosgenin từ thân rễ Nần vàng bằng dung môi siêu tới hạn. 2 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1. Đại cương về phương pháp chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn 1.1.1. Khái niệm Chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn là quá trình chiết rắn – khí trong đó dung môi là chất khí ở điều kiện siêu tới hạn. Độ nhớt thấp và sức căng bề mặt gần như bằng không, cho phép dung môi siêu tới hạn thấm vào dược liệu sâu hơn và nhanh hơn so với dung môi lỏng. Hơn nữa việc loại dung môi khí ra khỏi chất chiết cũng đơn giản hơn so với dung môi lỏng. Giản đồ pha của một chất Hình 1.1 là giản đồ pha của 1 chất tinh khiết theo áp suất (P) và nhiệt độ (T) ở dạng tổng quát. Trong đó các pha rắn, lỏng và khí được phân cách nhau bởi đường thăng hoa, đường áp suất nóng chảy và đường áp suất hơi. Cả 3 cùng cắt nhau tại “điểm ba” (Tt). Tại đó ba pha cùng tồn tại, nghĩa là cũng tồn tại ba thể tích mol khác nhau. Hình 1.1 Giản đồ pha của cacbon dioxyd Đường áp suất hơi bắt đầu từ điểm ba và kết thúc tại điểm giới hạn Kc. Khi đường áp suất hơi dịch chuyển về phía Kc, tỉ trọng pha lỏng giảm dần, tỉ trọng pha khí tăng dần và đạt tới cùng một giá trị tại điểm tới hạn, tức là chỉ còn lại 1 pha duy nhất, gọi là pha siêu tới hạn. Vùng siêu tới hạn bắt đầu từ điểm tới hạn Kc, tiếp giáp bởi pha lỏng và pha khí, và ở áp suất rất cao, nó tiếp giáp với pha rắn [1]. 3 Hình 1.2: Mặt phân chia giữa thể lỏng và thể khí của CO2 biến mất khi đạt đến điểm tới hạn. Trong đó giai đoạn: 1. Ranh giới giữa 2 pha lỏng - khí dễ dàng quan sát. 2. Khi gia tăng nhiệt độ ranh giới giữa hai pha bắt đầu mờ đi nhưng vẫn dễ dàng quan sát được.. 3. Khi đạt được áp suất tới hạn, nhiệt độ tới hạn thì không còn sự phân cách giữa hai pha, ranh giới giữa hai pha cũng không tồn tại. Hình thành một pha đồng nhất gọi là pha siêu tới hạn. Tính chất của dung môi siêu tới hạn Ở trạng thái siêu tới hạn: Tỉ trọng của dung môi thay đổi theo áp suất và nhiệt độ.  Tỉ trọng càng nhỏ nó càng giống với một chất khí, tỉ trọng càng tăng nó càng giống với một chất lỏng.  Ở nhiệt độ hằng định, tỉ trọng dung môi tăng mạnh theo áp suất, các phần tử dung môi bị nén lại gần nhau hơn và khả năng hòa tan tăng lên.  Các tính chất khác ví dụ độ nhớt, hằng số điện môi cũng thay đổi theo áp suất và nhiệt độ. 4 Bảng 1.1 Điểm tới hạn của một số dung môi [1] Phân tử lượng Nhiệt độ tới Áp suất tới Tỉ trọng (g/mol) hạn (oC) hạn (bar) (g/cm3) Cacbon dioxid 44,01 31,04 73,83 0,469 Nước 18,02 374,20 221,20 0,348 Methanol 32,04 512,60 61,40 0,276 Ethanol 46,07 513,90 61,40 0,276 Methan 16,04 -82,49 46,40 0,162 Aceton 58,08 508,1 46,4 0,278 Dung môi Bảng 1.2 So sánh các đặc tính của chất ở 3 trạng thái lỏng, khí và siêu tới hạn Đặc tính vật lí Khí Siêu tới hạn Lỏng 0,6 - 2 200 - 500 600 - 1600 10-4 10-4 10-2 0,01 - 0,025 Maximumb 0,1-0,2 Hệ số khuếch tán D (106m2s-1) 10 - 40 0,07 0,0002 - 0,002 Sức căng bề mặt σ (dyn/cm2) - - 20 - 40 Tỷ trọng ρ (kg.m-3) Độ nhớt (g/cm/s) Hệ số dẫn nhiệt λ (W/mK) Hệ số dẫn nhiệt lớn nhất trong vùng siêu tới hạn, giá trị còn phụ thuộc vào nhiệt độ [26]. Những đặc tính này thay đổi trong một giới hạn rộng khi thay đổi áp suất, nhất là xung quanh điểm tới hạn, làm cho dung môi siêu tới hạn có tính linh hoạt cao. Như vậy dung môi siêu tới hạn vừa có khả năng hòa tan tốt (giống chất lỏng), vừa có tốc độ khuếch tán cao (giống chất khí). 5 1.1.2. Thiết bị và nguyên tắc hoạt động Quá trình chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn được thực hiện trong điều kiện thay đổi áp suất và nhiệt độ. Thiết bị chiết xuất phải được trang bị bộ phận điều chỉnh áp suất và nhiệt độ ở cả bình chiết và bình tách. Điều chỉnh P, t0C Bình ngưng tụ (CO2 lỏng) Bình tách Bình chiết Bình chứa CO2 Làm lạnh Làm nóng Bơm Hình 1.3: Sơ đồ thiết bị chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn Nguyên tắc hoạt động: - CO2 đi từ bình chứa qua bộ phận làm lạnh đến dưới nhiệt độ ngưng tụ để loại bọt khí trước khi tới bơm. - Dung môi nén được làm nóng đến nhiệt độ chiết xuất (cao hơn nhiệt độ tới hạn) trước khi đi vào bình chiết chứa sẵn dược liệu. - Bình chiết cũng được làm nóng để duy trì trạng thái siêu tới hạn của dung môi. - Dung môi chảy qua khối dược liệu cố định và hòa tan chất tan. - Sau đó dung môi qua khỏi bình chiết từ phía trên, qua một van tiết lưu vào bình tách. 6 - Khi áp suất giảm khả năng hòa tan của dung môi giảm và chất chiết được tách ra. Để thu được hoàn toàn chất chiết, dung môi được làm nóng đến nhiệt độ cao hơn nhiệt độ bão hòa để đạt tới trạng thái khí (vì khả năng hòa tan của chất khí là không đáng kể). - Chất chiết được rút qua van ở đáy bình tách. - Dung môi dạng khí được tách ra rồi quay trở lại máy nén để lặp lại chu kì chiết tiếp theo. - Hệ thống có thể chứa nhiều bình chiết, nhiều bình tách với các áp suất tách khác nhau. Một số lưu ý:  Xử lí mẫu chiết: Trong vài trường hợp đặc biệt, mẫu cần chiết có thể được điều chỉnh pH, hoặc thêm dung môi hoặc làm thấm ướt. Nếu hợp chất có tính phân cực, một lượng nhỏ nước được thêm vào để làm thấm ướt mẫu cần chiết giúp việc chiết xuất thêm dễ dàng. Nếu hợp chất chiết có tính không phân cực, một lượng dầu nhỏ hoặc chất béo trộn thêm vào mẫu chiết.  Chất cho thêm: CO2 chỉ phù hợp để chiết xuất các hợp chất có độ phân cực kém cho đến trung bình. Nếu muốn chiết xuất các chất có tính phân cực cao, cần bổ sung thêm methanol, ethanol hoặc methylen clorid. Hình 1.4: Hệ thống máy chiết xuất siêu tới hạn SEPAREX (Pháp) 7 1.1.3. Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp chiết xuất bằng dung môi siêu tới hạn Ưu điểm - Độ nhớt thấp, khả năng khuếch tán tốt, khả năng hòa tan cao; áp suất hơi cao, điểm siêu tới hạn của CO2 dễ đạt. CO2 là dung môi chiết rẻ tiền, không độc hại và không ô nhiễm. - Chất chiết ít bị tác động bởi nhiệt, quá trình chiết nhanh. - Khả năng hoà tan và tính chọn lọc của dung môi có thể điều chỉnh được bằng cách thay đổi áp suất và nhiệt độ. - Dễ dàng tách hoàn toàn dung môi ra khỏi các chất chiết. Không cần giai đoạn cất loại dung môi. Nhược điểm - Làm việc ở điều kiện áp suất cao, không thích hợp với mẫu chiết dạng lỏng. - Thiết bị chuyên dụng, đắt tiền. - Chiết xuất mẫu mới: cần có nhiều nghiên cứu tìm các thông số tối ưu để chiết xuất thành công [1]. 1.1.4. Ứng dụng Hiện nay, dung môi sCO2 đang được nghiên cứu, sử dụng trong nhiều lĩnh vực như: tổng hợp hoá học, phân tích, bào chế, đặc biệt trong chiết xuất các hợp chất tự nhiên ứng dụng trong dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm...  Tách chiết các hoạt chất sử dụng trong dược phẩm: Người ta dùng dung môi sCO2 để chiết xuất vinblastin - hoạt chất chống ung thư từ cây dừa cạn [1], chiết xuất taxol từ vỏ cây thuỷ tùng, chiết xuất maytansin từ cây Maytenus senegalensis, chiết xuất các hoạt chất từ cây Bạch quả (Gingko biloba) có tác dụng chống oxy hoá, chống thiểu năng tuần hoàn não, cải thiện trí nhớ…  Tách loại bỏ cafein trong chè xanh và cà phê: Hiện nay, cà phê (Coffea sp.), chè (Camellia sinensis) là những đồ uống được sử dụng phổ biến. Nhưng do hàm lượng cafein cao, gây kích thích thần kinh trung ương, mất ngủ, lo âu, bồn chồn, nhịp tim nhanh… Để khắc phục tác dụng không mong muốn 8 trên, người ta sử dụng công nghệ chiết xuất bằng sCO2 để loại bỏ, hạ thấp hàm lượng cafein xuống < 0,1% mà vẫn giữ nguyên hương vị tự nhiên ban đầu [1].  Chiết xuất các dầu thực vật: Công nghệ chiết xuất siêu tới hạn sử dụng sCO2 đã khắc phục được những nhược điểm về nhiệt độ cao của phương pháp truyền thống. Sang Yo Byun đã chiết được dầu hạt vừng đen (Sesamum indicum L.) công suất 15.000 tấn/năm. Sản phẩm thu được có hàm lượng alpha tocopherol cao hơn hẳn so với sử dụng công nghệ chiết xuất truyền thống [29].  Chiết xuất tinh dầu, chất thơm trong dược liệu: Ưu điểm lớn nhất của phương pháp này là hiệu suất chiết cao và chất lượng sản phẩm tốt hơn so với phương pháp cất kéo hơi nước hoặc dùng dung môi hữu cơ. 1.2. Tổng quan về diosgenin 1.2.1. Công thức hóa học, tính chất lý hóa Công thức cấu tạo Công thức phân tử C27H42O3 Khối lượng phân tử 414.62058 g/mol Tên IUPAC (3β,25R)-spirost-5-en-3-ol  Diosgenin là một sapogenin steroid. Được sản xuất thông qua thủy phân saponin bằng acid, base mạnh hoặc các enzyme.  Tỷ trọng: 1,13g/cm3.  Nhiệt độ nóng chảy: 205-208oC.  Độ tan: tan tốt trong chloroform 20mg/ml, cho màu hơi vàng. Tan ít trong các dung môi hữu cơ khác, không tan trong nước.  Diosgenin là một sapogenin steroid thuộc nhóm spirostan. Nên có các đặc tính sau:  Có tính chất tạo bọt: tạo bọt trong môi trường kiềm.  Các phản ứng màu: 9  Acid sulfuric đậm đặc hòa tan các saponin và cho thấy màu thay đổi từ  vàng, đỏ, lơ-xanh lá hay lơ-tím (Phản ứng Salkowski). Sapogenin hòa tan vào 1ml anhydrid acetic, cho thêm 1 giọt H2SO4 đậm đặc cho màu xanh lá (Phản ứng Liebermann – Burchardt). 1.2.2. Công dụng của diosgenin Diosgenin được sử dụng như là nguyên liệu để tổng hợp progesteron, pregnenolon, prednisolon, estrogen, testosteron, hydrocortison, dexamethason, betamethason. Diosgenin là một trong những nguyên liệu chính để tổng hợp thuốc chống viêm corticosteroid giúp kháng viêm, lành sẹo các bệnh như phát ban, zona… Diosgenin còn chống oxy hóa ở cơ thể người, giảm mức lipid huyết thanh, ức chế sự phát triền và ngừng chu kỳ hoạt động của các tế bào u xương ác tính, ung thư biểu mô tế bào gan [28], [27]. Theo một số nghiên cứu diosgenin làm giảm cholesterol trong gan chuột, tăng bằng biết cholesterol thành acid mật và tăng bài tiết của các sterol trung tính [16], [17],[22]. 1.3. Tổng quan về cây Nần vàng 1.3.1. Vị trí phân loại Vị trí phân loại của Nần vàng trong hệ thống phân loại thực vật của Takhtajan 1987 [2]. Ngành ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp hành (Liliopsida) Phân lớp hành (Liliidae) Bộ củ nâu (Dioscoreales) Họ củ nâu (Dioscoreaceae) Chi Dioscorea Dioscorea collettii Hook.f  Tên khoa học của vị thuốc: Dioscorea collettii Hook.f [4].  Tên khác: Nần vàng, nần vàng, râu hùm [4], [7]. 1.3.2. Đặc điểm thực vật 10 Địa thực vật, thân vặn, quấn trái, không có lông, đôi khi có lông màu vàng dày và ngắn [28]. Thân rễ mọc ngang, phân nhiều nhánh ngắn hình dạng giống gừng, chiều dài đa dạng, dày khoảng 2cm, lõi màu vàng, rễ mảnh dạng sợi [28]. Lá mọc đơn, so le [3], [4], [28] cuống lá dài từ 4-7cm, phiến lá khô hơi đen, kích thước 5-19 (-22) x 3-13 (-16)cm, thường có màng, mặt dưới đôi lúc có lông, nhất là dọc theo các gân, có 7 gân trong đó có 3 gân gốc vươn tới chóp lá mặt lá hình tim, mép lá nguyên hay hơi lượn sóng, đôi khi trong suốt, đỉnh nhọn. Các cụm hoa đực đơn độc hoặc 2 hay 3 cụm mọc cạnh nhau. Hoa đực: Mọc đơn hay thành cụm hoa xim gồm 2 hay 3 bông, không cuống; lá bắc hình oval dẹt, lá bắc con hình trứng, bao hoa màu vàng, lúc khô thường màu đen, hình đĩa, nhị 3, gắn trong ống bao hoa, chỉ nhị ngắn, bao phấn hình trứng, thon dài khi hoa nở, hình chữ chi; các nhị lép có dạng sợi mảnh. Cụm hoa cái dạng bông đơn độc, dài tới 5cm. Hoa cái: có nhị lép, bầu hoa hình trụ thon. Quả nang quặt lại, nâu bóng, hình trứng ngược hay hình bầu dục, thường hơi góc cạnh, dài 1,6 – 2,1cm, đỉnh cụt, cánh rộng 0,8 – 1,1 cm. Hạt nằm ở gần giữa quả, có cánh bao xung quanh. Loài D. Collettii Hook.f. gồm hai thứ:  D. Collettii var. collettii: Mép lá không trong suốt; bao phấn rộng bằng hoặc gấp đôi khi hoa nở; quả nang hình trứng ngược, đỉnh cụt hay tròn.  D. Collettii var. hypoglauca: Mép lá trong suốt; bao phấn hẹp lại khoảng một nửa khi hoa nở; quả nang hình bầu dục, đỉnh tròn. 1.3.3. Bộ phận dùng và phân bố Bộ phận dùng: Thân rễ phơi khô. Phân bố: Nần vàng phân bố ở nam Trung Quốc, Ấn Độ, Mianma, Bắc Việt Nam, Mộc Châu Sơn La [3], [4]. Theo “Từ điển cây thuốc Việt Nam” cây chỉ gặp trong rừng núi cao một số nơi thuộc bắc bộ, ở độ cao 1000-3200m [4]. “Thực vật chí Trung Quốc” cho biết cây mọc ở rừng hỗn hợp, rừng sồi cấp hai, rừng rậm núi dốc, ở độ cao 200-3200m [28]. 1.3.4. Thành phần hóa học. Các nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra trong Nần vàng (D. Collettii) có rất nhiều saponin, trong đó có 2 sapogenin chính là diosgenin và yamogenin. Hàm lượng diosgenin lên tới 3,8 – 4,2% [13]. 11 Bảng 1.3: Các sapogenin trong thân rễ Nần vàng [24]. STT Tên chất 1 Diosgenin 2 Yamogenin 3 β – sitosterol 4 Dihydroxysterol 5 ∆3,5 – deoxyneotigogen 6 ∆3,5 deoxyneotigogenin 7 Diosgenin palmitat 8 Yamogenin palmitat 9 Isonarthogenin 10 Yamogenin - D – glucosid Công thức cấu tạo 12 Bảng 1.4: Các hợp chất saponin thu được từ dịch chiết ethanol của Nần vàng [21]. STT Tên chất 1 Công thức cấu tạo Prosapogenin A của dioscin 2 Dioscin 3 Gracillin 1: R1=α-L-Rha, R2=R3=H 2: R1=R3=α-L-Rha, R2=H 3: R1=α-L-Rha, R2=β-D-Glc, R3=H 4 Proromeodioscin 5 Protodioscin 6 Protoneogracillin 7 Protogracillin 8 Methyl protoneodioscin 9 Methyl protodioscin 10 Methyl protoneogracillin 11 Methyl protogracillin
- Xem thêm -