Kc056 nguồn gốc và bản chất lợi nhuận

  • Số trang: 20 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 27 |
  • Lượt tải: 0
nganguyen

Đã đăng 34173 tài liệu

Mô tả:

Lêi nãi ®Çu N¨m 1986,ViÖt Nam chuyÓn c¬ chÕ kinh tÕ tõ kinh tÕ tËp trung bao cÊp sang nÒn kinh tÕ thÞ trêng. Cïng víi sù chuyÓn ®æi sang c¬ chÕ thÞ trêng mét lo¹i nh÷ng ph¹m trï míi xuÊt hiÖn kh¸c h¼n víi nÒn kinh tÕ tËp trung bao cÊp tríc ®©y ®Æc biÖt lµ vÊn ®Ò lîi nhuËn. Chóng ta ®· mét thêi coi lîi nhuËn lµ mét c¸i g× ®ã xÊu xa, lµ mét ph¹m trï hoµn toµn xa l¹ víi nÒn kinh tÕ x· héi chñ nghÜa. HiÖn nay níc ta ®ang vËn hµnh nÒn kinh tÕ theo c¬ chÕ thÞ trêng cã sù ®iÒu tiÕt vÜ m« cña Nhµ níc th× lîi nhuËn lµ vÊn ®Ò trung t©m. Nhµ níc, doanh nghiÖp, c¸ nh©n khi b¾t tay vµo s¶n xuÊt kinh doanh ®Òu muèn thu lîi nhuËn. Lîi nhuËn lµ môc ®Ých cña mäi ngµnh nghÒ, mäi nhµ kinh doanh. Lîi nhuËn lµ phÇn thëng cho sù lao ®éng, s¸ng t¹o, n¨ng ®éng cña con ngêi trong qóa tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh. Lîi nhuËn cã vai trß nhÊt ®Þnh trong nÒn kinh tÕ hiÖn nay. VËy nguån gèc, b¶n chÊt lîi nhuËn lµ g× vµ vai trß cña lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng hiÖn nay nh thÕ nµo lµ vÊn ®Ò mµ ®Ò ¸n nµy ®Ò cËp tíi. 1 I. Nguån gèc b¶n chÊt cña lîi nhuËn 1. C¸c quan ®iÓm tríc M¸c vÒ lîi nhuËn. Lîi nhuËn xuÊt hiÖn tõ rÊt l©u cïng víi sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng ho¸. Tríc M¸c cã rÊt nhiÒu quan ®iÓm cña c¸c trêng ph¸i kh¸c nhau vÒ vÊn ®Ò lîi nhuËn. a. Quan ®iÓm cña nghÜa träng th¬ng vÒ lîi nhuËn. Chñ nghÜa träng th¬ng lµ t tëng kinh tÕ cña giai cÊp t s¶n trong giai ®o¹n ph¬ng thøc s¶n xuÊt phong kiÕn tan r· vµ chñ nghÜa t b¶n ra ®êi. Nguyªn lý c¬ b¶n trong häc thuyÕt cña nh÷ng ngêi träng th¬ng; lîi nhuËn ®îc t¹o ra trong lÜnh vùc lu th«ng, nã lµ kÕt qu¶ cña trao ®æi kh«ng ngang gi¸, do lõa g¹t mµ cã. Nh÷ng ngêi träng th¬ng cho r»ng". Trong ho¹t ®éng th¬ng nghiÖp ph¶i cã mét bªn ®îc mét bªn mÊt, d©n téc nµylµm giµu th× d©n téc kh¸c ph¶i chÞu thiÖt thßi. Trong ho¹t ®éng th¬ng nghiÖp, néi th¬ng cã t¸c dông ph©n phèi l¹i cña c¶i tõ tói ngêi nµy sang tói ngêi kh¸c, chØ cã ngo¹i th¬ng míi ®em l¹i cña c¶i cho quèc gia. Nh÷ng ngêi theo chñ nghÜa träng th¬ng quan niÖm r»ng tiÒn tÖ lµ tiªu chuÈn c¨n b¶n cña c¶i d©n téc; xuÊt khÈu tiÒn tÖ ra níc ngoµi th× lµm gi¶m cña c¶i , nhËp khÈu tiÒn tÖ th× lµm t¨ng cña c¶i. XuÊt ph¸t t quan ®iÓm Êy, chñ nghÜa träng th¬ng trong thêi kú ®Çu - víi thuyÕt b¶ng c©n ®èi tiÒn tÖ chñ tr¬ng cÊm xuÊt khÈu tiÒn ra níc ngoµi. Hä cho r»ng ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt ®Ó t¨ng cña c¶i trong níc lµ b¶ng c©n ®èi nhËp siªu (tiÒn nhËp vît møc xuÊt). Thêi kú cuèi trêng ph¸i trong th¬ng - víi thuyÕt b¶ng c©n ®èi th¬ng m¹i kh«ng ph¶n ®èi viÖc xuÊt khÈu tiÒn tÖ vµ cÇn thiÕt ®Ó t¨ng thªm cña c¶i trong níc. §Ó t¨ng thªm cña c¶i, mét níc kh«ng nªn nhËp khÈu hµng ho¸ nhiÒu h¬n xuÊt khÈu. Tuy nhiªn, tõ gi÷a thÕ kû XVII trë ®i, chñ nghÜa träng th¬ng dÇn dÇn tan r·, theo ®µ ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t b¶n, c¸ch thøc chñ yÕu ®Ó t¨ng thªm cña c¶i kh«ng ®¬n thuÇn lµ tÝch luü tiÒn tÖ n÷a mµ lµ t¸i s¶n xuÊt më réng t b¶n chñ nghÜa. Trung t©m, chó ý cña c¸c nhµ kinh tÕ häc ngµy cµng chuyÓn tõ lÜnh vùc lu th«ng sang lÜnh vùc s¶n xuÊt. b. Quan ®iÓm cña trêng ph¸i cæ ®iÓn Anh vÒ lîi nhuËn. Cïng víi sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt t b¶n t b¶n chñ nghÜa, häc thuyÕt kinh tÕ cña nh÷ng ngêi träng th¬ng trë thµnh phiÕn diÖn lçi thêi ®ßi hái ph¶i cã lý luËn míi vµ trªn c¬ së ®ã kinh tÕ chÝnh trÞ häc cæ ®iÓn Anh ra ®êi. Trêng ph¸i cæ ®iÓn cho r»ng lîi nhuËn ®îc sinh ra tõ lÜnh vùc s¶n xuÊt vËt chÊt b»ng c¸ch bãc lét lao ®éng s¶n xuÊt nh÷ng ngêi lµm thuª. Giai cÊp t s¶n lóc nµy ®· nhËn thøc ®îc "Muèn giµu ph¶i bãc lét lao ®éng, lao ®éng lµm thuª cña nh÷ng ngêi nghÌo lµ nguån gèc lµm giµu v« tËn cho nh÷ng ngêi giµu". William Petty, A®am Smith David Ricardo, nh÷ng t¸c gi¶ tiªu biÓu cña trêng ph¸i cæ ®iÓn Anh, ®Òu nªu lªn quan ®iÓm cña m×nh vÒ lîi nhuËn. Wiliam Petty (1623 - 1678): ph¸i träng th¬ng bá qua vÊn ®Ò ®Þa t« nhng Petty ®· t×m thÊy nguån gèc cña ®Þa t« ë trong lÜnh vùc s¶n xuÊt. ¤ng ®Þnh nghÜa ®Þa t« lµ sè chªnh lÖch gi÷a gi¸ trÞ s¶n phÈm vµ chi phÝ s¶n xuÊt (bao gåm chi phÝ tiÒn l¬ng, chi phÝ gi«ng m¸). Thùc ra «ng kh«ng rót ra ®îc lîi nhuËn kinh doanh ruéng ®Êt nhng theo logic cã thÓ rót ra ®îc kÕt luËn, c«ng nh©n chØ nhËn ®îc tiÒn l¬ng tèi thiÓu sè cßn l¹i lµ lîi nhuËn cña ®Þa chñ. Petty 2 coi lîi tøc lµ t« cña tiÒn vµ cho r»ng nã lÖ thuéc vµo møc ®Þa t« (trªn ®Êt mµ ngêi ta cã thÓ dïng tiÒn vay ®Ó mua). ¤ng coi lîi tøc lµ sè tiÒn thëng, tr¶ cho sù nhÞn ¨n tiªu, coi lîi tøc còng nh tiªn thuª ruéng. A®am Smith (1723 - 1790): Theo A®am Smith, lîi nhuËn lµ" kho¶n khÊu trõ thø hai" vµo s¶n phÈm cña ngêi lao ®éng, lµ mét trong nh÷ng nguån gèc ®Çu tiªn cña thu nhËp còng nh cña mäi gi¸ trÞ trao ®æi. ¤ng cho r»ng gi¸ c¶ lao ®éng n«ng nghiÖp vµ lao ®éng c«ng nghiÖp ®Òu t¹o ra lîi nhuËn. Smith coi lîi nhuËn trong nhiÒu trêng hîp chØ lµ mãn tiÒn thëng cho viÖc m¹o hiÓm vµ cho lao ®éng khi ®Çu t t b¶n. Lîi nhuËn do toµn bé t b¶n ®Î ra. Lîi nhuËn t¨ng hay gi¶m tuú thuéc vµo sù giµu cã t¨ng hay gi¶m cña x· héi. ¤ng thõa nhËn sù ®èi lËp gi÷a tiÒn c«ng vµ lîi nhuËn. Smith ®· nh×n thÊy" khuynh híng thêng xuyªn ®i ®Õn chç ngang nhau" cña tû xuÊt lîi nhuËn trªn c¬ së c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh vµ khuynh híng tû xuÊt lîi nhuËn gi¶m sót. Theo ¤ng t b¶n ®Çu t cµng nhiÒu th× tû xuÊt lîi nhuËn cµng thÊp. David Ricardo (1772 - 1823): Ricardo cho r»ng lîi nhuËn lµ phÇn gi¸ trÞ thõa ra ngoµi tiÒn c«ng. ¤ng coi lîi nhuËn lµ lao ®éng kh«ng ®îc tr¶ c«ng cña c«ng nh©n. Ricardo ®· cã nh÷ng nhËn xÐt tiÕn gÇn ®Õn lîi nhuËn b×nh qu©n, «ng cho r»ng nh÷ng t b¶n cã ®¹i lîng b»ng nhau th× ®em l¹i lîi nhuËn nh nhau. Gi÷a tiÒn l¬ng vµ lîi nhuËn cã sù ®èi kh¸ng; n¨ng xuÊt lao ®éng t¨ng lªn th× tiÒn l¬ng gi¶m vµ lîi nhuËn t¨ng. MÆc dï «ng cha biÕt ®Õn ph¹m trï gi¸ trÞ thÆng d nhng tríc sau vÉn nhÊt qu¸n quan ®iÓm cho r»ng gi¸ trÞ do c«ng nh©n t¹o ra lín h¬n sè tiÒn mµ hä nhËn ®îc. 2. Lý luËn vÒ lîi nhuËn cña M¸c. M¸c ®· kÕ thõa nh÷ng h¹t nh©n hîp lý cña kinh tÕ chÝnh trÞ häc t s¶n cæ ®iÓn, ph¸t triÓn nã mét c¸ch xuÊt s¾c vµ thùc hiÖn mét cuéc c¸ch m¹ng trong lÜnh vùc kinh tÕ chÝnh trÞ häc. a. Chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa. §Ó t¹o ra gi¸ trÞ hµng ho¸ cÇn ph¶i chi mét sè lao ®éng nhÊt ®Þnh lµ lao ®éng qu¸ khø vµ lao ®éng hiÖn t¹i. Lao ®éng qu¸ khø (lao ®éng vËt ho¸) tøc lµ gi¸ trÞ cña t liÖu s¶n xuÊt (c). Gi¸ trÞ cña t liÖu s¶n xuÊt nhê lao ®éng cô thÓ cña c«ng nh©n ®îc b¶o tån vµ di chuyÓn vµo gÝa trÞ cña s¶n phÈm míi. Lao ®éng hiÖn t¹i (lao ®éng sèng) tøc lµ lao ®éng t¹o ra gi¸ trÞ míi (v+m). Gi¸ trÞ míi nµy lµ do lao ®éng trõu tîng cña c«ng nh©n t¹o ra trong qu¸ tr×nh lao ®éng. PhÇn gi¸ trÞ míi lín h¬n gi¸ trÞ søc lao ®éng, nã b»ng gi¸ trÞ søc lao ®éng céng thªm víi gi¸ trÞ thÆng d. Nh vËy ®øng trªn quan ®iÓm x· héi mµ xÐt th× chi phÝ thùc tÕ ®Ó s¶n xuÊt ra hµng ho¸ (c+v+m). Trªn thùc tÕ, nhµ t b¶n øng t b¶n ®Ó s¶n xuÊt hµng ho¸ tøc lµ hä øng ra mét sè t b¶n ®Ó mua t liÖu s¶n xuÊt (c) vµ mua søc lao ®éng (v). Do ®ã nhµ t b¶n chØ xem hao phÝ hÕt bao nhiªu t b¶n chø kh«ng tÝnh xem hao phÝ hÕt bao nhiªu lao ®éng x· héi. M¸c gäi chi phÝ ®ã lµ chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa vµ ký hiÖu b»ng k (k=c+v). VËy chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa lµ chi phÝ vÒ t b¶n mµ nhµ t b¶n bá ra ®Ó s¶n xuÊt hµng ho¸. 3 Khi xuÊt hiÖn chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa th× c«ng thøc gi¸ trÞ hµng ho¸ (gt=c+v+m) chuyÓn thµnh (gt=k+m). b. Qu¸ tr×nh t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d. Gi¸ trÞ thÆng d lµ gi¸ trÞ míi ®· ra ngoµi gi¸ trÞ søc lao ®éng do c«ng nh©n t¹o ra vµ bÞ nhµ t b¶n chiÕm kh«ng. §Ó hiÓu râ vÒ qu¸ tr×nh ra gÝa trÞ thÆng d ta xÐt bµi to¸n sau. Gi¶ ®Þnh ®Ó s¶n xuÊt ra 10 kg sîi cÇu 10kg b«ng, gi¸ 10kg b«ng lµ 10 ®«la. ®Ó biÕn sè b«ng ®ã thµnh sîi, mét c«ng nh©n ph¶i lao ®éng trong 6giê vµ hao mßn m¸y mãc lµ 2 ®«la, gi¸ trÞ søc lao ®éng trong mét ngµy lao ®éng cña c«ng nh©n lµ 3 ®«la; trong mét giê lao ®éng ngêi c«ng nh©n t¹o ra mét gi¸ lµ 0,5 ®«la; Cuèi cïng ta gi¶ ®Þnh r»ng trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt sîi ®· hao phÝ theo thêi gian lao ®éng x· héi cÇn thiÕt. Víi gi¶ ®Þnh nh vËy, nÕu qu¸ tr×nh lao ®éng chØ kÐo dµi ®Õn c¸i ®iÓm mµ ë ®ã bï ®¾p ®îc gÝa trÞ søclao ®éng (6giê) th× cha s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d. Trªn thùc tÕ qu¸ tr×nh lao ®éng kh«ng dõng l¹i ë ®ã. Nhµ t b¶n ®· tr¶ tiÒn mua søc lao ®éng trong mét ngµy. VËy viÖc sö dông c¸c søc lao ®éng trong ngµy thuéc vÒ nhµ t b¶n. Ch¼ng h¹n nhµ t b¶n b¾t c«ng nh©n lao ®éng trong 12 giê trong mét ngµy th× Chi phÝ s¶n xuÊt Gi¸ trÞ cña s¶n phÈm míi TiÒn mua b«ng:20 ®«la Gi¸ trÞ cña b«ng ®îc chuyÓn vµo sîi:20®«la Hao mßn m¸y mãc:4 ®«la Gi¸ trÞ cña m¸y mãc ®îc chuyÓn vµo sîi: 4®«la TiÒn mua søc lao ®éng trong mét Gi¸ trÞ do lao ®éng cña c«ng t¹o ra trong ngµy :3 ®«la 12 giê lao ®éng alf :6 ®«la Céng :27 ®«la Céng 30 ®« la Nh vËy toµn bé chi phÝ cña nhµ t b¶n ®Ó mua søc lao ®éng vµ t liÖu s¶n xuÊt lµ 27 ®«la . Trong mêi 12 giê lao ®éng c«ng nh©n t¹o ra mét s¶n phÈm míi (20kg sîi) cã gi¸ trÞ b»ng 30 ®«la l¬n h¬n gi¸ trÞ øng tríc lµ 3®«la. 27 ®«la øng tríc chuyÓn thµnh 30 ®«la mang l¹i gi¸ trÞ thÆng d lµ 3 ®«la. Khi b¸n s¶n phÈm th× nhµ t b¶n sÏ thu ®îc lîi nhuËn lµ : 30 - 27=3®«la Nh vËy nguån gèc cña lîi nhuËn lµ t lao ®éng thÆng d cña c«ng nh©n vµ b¶n chÊt cña lîi nhuËn lµ gi¸ trÞ thÆng d. c. Lîi nhuËn: Gi÷a gÝa trÞ hµng ho¸ vµ chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa lu«n cã mét kho¶ng chªnh lÖch, chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa lu«n nhá h¬n chi phÝ thùc tÕ hay gi¸ trÞ cña hµng ho¸, (c+v)<(c+V+m), cho nªn sau khi b¸n hµng ho¸ nhµ t b¶n kh«ng nh÷ng bï ®¾p ®ñ sè t b¶n ®· øng ra mµ cßn thu ®îc sè tiÒn lêi ngang b»ng víi gÝa trÞ thÆng d. Sè tiÒn nµy gäi lµ lîi nhuËn. NÕu ký hiÖu lîi nhuËn lµ P th× c«ng thøc: gt = (c+v+m)=k+m) b©y giê sÏ chuyÓn thµnh gt= k+P (hay gi¸ trÞ hµng ho¸ b»ng chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa céng víi lîi nhuËn) Gi¸ trÞ thÆng d ®îc so víi toµn bé t b¶n øng tríc, ®îc quan niÖm lµ con ®Î cña toµn bé t b¶n øng tríc sÏ mang h×nh thøc chuyÓn ho¸ lµ lîi nhuËn. 4 d. Sù che dÊu quan hÖ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa cña ph¹m trï lîi nhuËn. gt = c+v+m=k+m=k+P. Tho¹t nh×n c«ng thøc, ta thÊy r»ng lîi nhuËn vµ gi¸ trÞ thÆng d chØ lµ mét : lîi nhuËn ch¼ng qua lµ mét h×nh th¸i thÇn bÝ hãa cña gi¸ trÞ thÆng d, h×nh th¸i mµ ph¬ng thøc s¶n xuÊt t b¶n nghÜa tÊt ph¶i ®Î ra. MÆc dï m vµ p ®Òu cã chung mét nguån gèc lµ kÕt qu¶ lao ®éng kh«ng c«ng cña c«ng nh©n lµm thuª nhng b¶n chÊt cña m vµ p hoµn toµn kh¸c nhau, m ph¶n ¸nh nguån gèc sinh ra tõ v cßn p th× ®îc xem nh toµn bé t b¶n øng tríc ®Î ra, do ®ã p ®· che dÊu quan hÖ bãc lét t b¶n chñ nghÜa che dÊu nguån gèc thùc sù cña nã. §iÒu ®ã lµ do nh÷ng nguyªn nh©n sau: Mét lµ, sù h×nh thµnh chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa ®· xo¸ nhoµ sù kh¸c nhau gi÷a c vµ v. Chóng ta biÕt r»ng v t¹o ra m nhng khi chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa h×nh thµnh th× sù kh¸c nhau gi÷a c vµ v biÕn mÊt nªn viÖc p ®îc sinh ra trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt nhê bé phËn v b©y giê trë thµnh con ®Î cña toµn bé t b¶n øng tríc. Lao ®éng lµ nguån gèc cña gi¸ trÞ th× biÕn mÊt vµ giê ®©y h×nh nh toµn bé chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa sinh ra p. Hai lµ, do chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa lu«n nhá h¬n chi phÝ s¶n xuÊt thùc tÕ cho nªn nhµ t b¶n chØ cÇn b¸n hµng ho¸ víi gi¸ cao h¬n chi phÝ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa lµ ®· cã lîi nhuËn. NÕu nhµ t b¶n b¸n hµng víi gi¸ cao h¬n gi¸ trÞ th× m

p NÕu nhµ t b¶n b¸n hµng víi gi¸ b»ng gi¸ trÞ th× m = p ChÝnh sù kh«ng nhÊt trÝ gi÷a m vµ p che dÊu thùc chÊt bãc lét cña chñ nghÜa t b¶n. §ång thêi nã t¹o ra ¶o gi¸c r»ng lîi nhuËn lµ do llu th«ng t¹o ra do tµi kinh doanh cña nhµ t b¶n mµ cã. e. Tû xuÊt lîi nhuËn vµ vai trß cña tû xuÊt lîi nhuËn trong ®êi sèng. Trªn thùc tÕ c¸c nhµ t b¶n kh«ng chØ quan t©m tíi lîi nhuËn vµ cßn quan t©m tíi tû xuÊt lîi nhuËn. Tû xuÊt lîi nhuËn lµ tû sè tÝnh theo phÇn tr¨m gi÷a gi¸ trÞ thÆng d vµ toµn bé t b¶n øng tríc. NÕu lý luËn tû xuÊt lîi nhuËn lµ p' ta cã p'= x 100% Gi÷a p' vµ m cã sù kh¸c nhau: VÒ mÆt lîng p' lu«n nhá h¬n m', v× p'= x 100% m'= x 100% VÒ mÆt chÊt: m ph¶n ¸nh tr×nh ®é bãc lét cña nhµ t b¶n ®èi víi c«ng nh©n lµm thuª cßn p' kh«ng thÓ ph¶n ¸nh ®îc ®iÒu ®ã mµ nã chØ nãi lªn møc l·i cña viÖc ®Çu t t b¶n. ViÖc theo ®uæi tû suÊt lîi nhuËn cao lµ ®éng lùc thóc ®Èy c¸c nhµ t b¶n lµ môc tiªu c¹nh tranh cña c¸c nhµ t b¶n. Tû suÊt lîi nhuËn cao hay thÊp cßn phô thuéc vµo nhiÒu nh©n tè kh¸ch quan: tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d; sù tiÕt kiÖm t b¶n biÕn chÊt; cÊu t¹o h÷u c¬ cña t b¶n; tèc ®é chu chuyÓn cña t b¶n. Vai trß cña tû suÊt lîi nhuËn trong ®êi sèng: 5 Tû suÊt lîi nhuËn tû lÖ nghÞch víi sù n©ng cao cÊu t¹o h÷u c¬ cña t b¶n, tøc lµ trong trêng hîp c¸c ®iÒu kiÖn kh¸c kh«ng ®æi cÊu t¹o h÷u c¬ cña t b¶n cµng thÊp th× tû suÊt lîi nhuËn cµng cao nhng trong mét xÝ nghiÖp c¸ biÖt cÊu t¹o h÷u c¬ cña t b¶n t¨ng lªn sÏ dÉn tíi n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng trong xÝ nghiÖp Êy, dÉn tíi gi¸ trÞ c¸ biÖt cña hµng ho¸ do xÝ nghiÖp s¶n xuÊt ra thÊp h¬n gi¸ trÞ x· héi vµ lµm cho xÝ nghiÖp thu ®îc lîi nhuËn siªu ng¹ch. Do ®ã thóc ®Èy sù tiÕn bé kü thuËt, t¨ng cêng ¸p dông khoa häc kü thuËt vµo s¶n xuÊt ®ång thêi tr×nh ®é cña ngêi lao ®éng còng ®îc n©ng cao. Tû suÊt lîi nhuËn cao hay thÊp sÏ quyÕt ®Þnh thu nhËp cña xÝ nghiÖp nhiÒu hay Ýt. Trong trêng hîp c¸c ®iÒu kh¸c kh«ng ®æi, thêi gian s¶n xuÊt vµ thêi gian lu th«ng cµng rót ng¾n th× lîi nhuËn cña xÝ nghiÖp cµng cao vµ ngîc l¹i. Do ®ã trong kh©u s¶n xuÊt c¸c xÝ nghiÖp tÝch cùc t×m tßi, kh«ng ngõng s¸ng kiÕn vµ chñ ®éng ¸p dông nh÷ng thµnh tùu khoa häc míi, båi dìng ®µo t¹o nh©n lùc ®Ó rót ng¾n thêi gian s¶n xuÊt thùc hiÖn hîp t¸c ho¸ s¶n xuÊt kh«ng riªng g× nh÷ng ngêi lao ®éng trong xÝ nghiÖp mµ ngay c¶ lao ®éng cña toµn thÓ c¸c thµnh viªn trong x· héi còng ®Òu hîp t¸c ho¸ víi nhau mét c¸ch cã kÕ ho¹ch sö dông hîp lý søc lao ®éng, bè trÝ ngêi mét c¸ch cã kÕ ho¹ch vµ lµm cho hä ®Òu chuyªn m«n ho¸ t¹o ra nh÷ng h×nh thøc míi tiªn tiÕn trong viÖc tæ chøc s¶n xuÊt vµ lao ®éng. §ång thêi nã cßn ph¸t huy réng r·i tÝnh chñ ®éng tÝch cùc s¸ng t¹o cña ngêi lao ®éng. Kh«ng chØ rót ng¾n thêi gian s¶n xuÊt mµ xÝ nghiÖp cßn rót ng¾n thêi gian lu th«ng nh»m t¨ng thu nhËp cña xÝ nghiÖp. f. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n vµ sù h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n lµ tû suÊt tÝnh theo % gi¸ tæng gi¸ trÞ thÆng d trong x· héi t b¶n vµ tæng t b¶n x· héi ®Çu t vµo tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc c¸c ngµnh cña nÒn s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa. NÕu ký hiÖu p' lµ tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n th×: p'= x 100% Trong c¸c ngµnh cã cÊu t¹o h÷u c¬ t b¶n cao h¬n (víi sè t b¶n b»ng nhau) th× gi¸ trÞ thÆng d ®îc t¹o ra Ýt h¬n so víi c¸c ngµnh cã cÊu t¹o h÷u c¬ thÊp. ViÖc h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cã nghÜa lµ ph©n phèi l¹i gi¸ trÞ thÆng d gi÷a c¸c nhµ t b¶n trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau theo nguyªn t¾c: t b¶n b»ng nhau th× lîi nhuËn b»ng nhau. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n h×nh thµnh díi ¶nh hëng cña sù c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh th«ng qua viÖc t b¶n di chuyÓn mét c¸ch tù ph¸t tõ ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn thÊp sang ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn cao. ViÖc b×nh qu©n ho¸ tû suÊt lîi nhuËn lµm cho hµng ho¸ kh«ng b¸n theo gi¸ trÞ mµ b¸n theo gi¸ c¶ s¶n xuÊt. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh gi÷a c¸c nhµ t b¶n nã thÓ hiÖn lîi Ých chung cña giai cÊp nhµ t b¶n trong viÖc t¨ng cêng bãc lét nh©n d©n lao ®éng. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña nÒn s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa cÊu t¹o h÷u c¬ cña t b¶n t¨ng lªn, do ®ã tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cã xu híng gi¶m xuèng. B»ng c¸ch bãc lét c«ng nh©n nhµ t b¶n ra søc ng¨n c¶n sù gi¶m xuèng cña tû suÊt lîi nhuËn. Ph¹m trï tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n cßn 6 che dÊu h¬n n÷a quan hÖ bãc lét, che dÊu h¬n n÷a nguån gèc thùc sù trong viÖc lµm giµu cña nhµ t b¶n. M¸c lµ ngêi ®Çu tiªn ph©n tÝch mét c¸ch khoa häc ph¹m trï tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n, «ng ®· v¹ch trÇn nh÷ng luËn ®iÖu gi¶ dèi cña c¸c nhµ kinh tÕ häc t s¶n cho r»ng lîi nhuËn kh«ng ph¶i lµ kÕt qu¶ cña sù bãc lét vµ chØ râ r»ng lîi nhuËn lµ h×nh thøc cña gi¸ trÞ thÆng d vµ v¹ch ra nh÷ng m©u thuÉn giai cÊp g¾n liÒn víi tham väng theo ®uæi lîi nhuËn lín nhÊt cña nhµ t b¶n. Sù ho¹t ®éng cña qui luËt tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n lµ biÓu hiÖn cô thÓ cña sù ho¹t ®éng cña quy luËt gi¸ trÞ thÆng d trong thêi kú tù do c¹nh tranh cña chñ nghÜa t b¶n. M¸c viÕt "... Nh÷ng tû xuÊt lîi nhuËn h×nh thµnh trong nh÷ng ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau, lóc ®Çu rÊt kh¸c nhau. Do ¶nh hëng cña c¹nh tranh nh÷ng tû xuÊt lîi nhuËn kh¸c nhau ®ã san b»ng thµnh tû xuÊt lîi nhuËn chung, ®ã lµ con sè trung b×nh cña tÊt c¶ c¸c tû xuÊt lîi nhuËn kh¸c nhau. Lîi nhuËn cña mét t b¶n cã mét lîng nhÊt ®Þnh thu ®îc c¨n cø theo tû xuÊt lîi nhuËn chung ®ã, kh«ng kÓ cÊu t¹o h÷u c¬ cña nã nh thÕ nµo gäi lµ lîi nhuËn b×nh qu©n". Gi¶ sö cã ba nhµ t b¶n ë ba ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau t b¶n mçi ngµnh ®Òu b»ng nhau vµ b»ng 100, tû xuÊt gi¸ trÞ thÆng d ®Òu b»ng100%. Tèc ®é chu chuyÓn cñ t b¶n ë c¸c ngµnh ®Òu nh nhau. T b¶n øng tríc ®Òu chuyÓn hÕt gi¸ trÞ vµo s¶n phÈm. Nhng do cÊu t¹o h÷u c¬ cña t b¶n ë tõng ngµnh kh¸c nhau nªn tû xuÊt lîi nhuËn kh¸c nhau. Gi¸ trÞ thÆng d Ngµnh s¶n xuÊt Chi phÝ s¶n xuÊt p'(%) víi m' = 100% C¬ khÝ 80c+20v 20 20 DÖt 70c + 30v 30 30 Da 60c + 40v 40 40 Nh vËy cïng mét lîng t b¶n ®Çu t nhng do cÊu t¹o h÷u c¬ kh¸c nhau nªn tØ suÊt lîi nhuËn kh¸c nhau. Nhµ t b¶n kh«ng thÓ ®øng yªn ë nh÷ng ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn thÊp. Trong vÝ dô trªn c¸c nhµ t b¶n ë ngµnh c¬ khÝ sÏ di chuyÓn t b¶n cña m×nh sang ngµnh da lµm cho s¶n phÈm cña ngµnh da nhiÒu lªn (cung lín h¬n cÇu) do ®ã gi¸ c¶ hµng ho¸ ë ngµnh da sÏ h¹ xuèng thÊp h¬n gi¸ trÞ cña nã, vµ tØ suÊt lîi nhuËn ë ngµnh nµy sÏ gi¶m xuèng. Ngîc l¹i s¶n phÈm ë ngµnh c¬ khÝ sÏ gi¶m ®i (cung thÊp h¬n cÇu) nªn gi¸ c¶ sÏ cao h¬n gi¸ trÞ vµ do ®ã tØ suÊt lîi nhuËn ë ngµnh c¬ khÝ sÏ t¨ng lªn. Nh vËy hiÖn tîng di chuyÓn t b¶n tõ ngµnh nµy sang ngµnh kh¸c lµm cho ngµnh cã cung (hµng ho¸) lín h¬n cÇu (hµng ho¸) th× gi¸ c¶ gi¶m xuèng cßn ngµnh cã cÇu (hµng ho¸) lín h¬n cung (hµng ho¸) th× gi¸ c¶ t¨ng lªn. Sù di chuyÓn tù do t b¶n tõ ngµnh nµy sang ngµnh kh¸c lµm thay ®æi tû suÊt lîi nhuËn c¸ biÖt cña c¸c ngµnh. KÕt qu¶ h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n. g. Sù chuyÓn ho¸ gi¸ trÞ thµnh gi¸ c¶ s¶n xuÊt Gi¸ c¶ s¶n xuÊt cña hµng ho¸ b»ng chi phÝ s¶n xuÊt cña hµng ho¸ céng víi lîi nhuËn b×nh qu©n (gi¸ c¶ s¶n xuÊt = k + p) Gi¸ c¶ thÞ trêng lªn xuèng xung quanh gi¸ c¶ s¶n xuÊt ViÖc biÕn gi¸ trÞ thµnh gi¸ c¶ s¶n xuÊt lµ kÕt qu¶ sù ph¸t triÓn lÞch sö cña nÒn s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa. Sù c¹nh tranh gi÷a c¸c nhµ t b¶n ®Çu t vµo c¸c 7 ngµnh kinh tÕ kh¸c nhau cã cÊu t¹o h÷u c¬ cña t b¶n kh«ng gièng nhau viÖc chuyÓn t b¶n tõ ngµnh s¶n xuÊt nµy sang ngµnh s¶n xuÊt kh¸c lµm cho sè t b¶n bá ra b»ng nhau thu ®îc lîi nhuËn ngang nhau tøc lµ lîi nhuËn b×nh qu©n. Ngoµi ra trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh tæng gi¸ c¶ s¶n xuÊt b»ng tæng sè gi¸ trÞ cña tÊt c¶ c¸c hµng ho¸. Gi¸ c¶ s¶n xuÊt lµ h×nh thøc biÓu hiÖn cô thÓ cña quy luËt gi¸ trÞ vµ quy luËt gi¸ trÞ thÆng d. Qu¸ tr×nh h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n vµ gi¸ c¶ s¶n xuÊt cã thÓ tãm t¾t nh sau. T b¶n bÊt biÕn (c) T b¶n kh¶ biÕn (V) m víi m' =100% Gi¸ trÞ hµng ho¸ P (%) Gi¸ c¶ hµng ho¸ C¬ khÝ DÖt Da 80 70 60 20 30 40 20 30 40 120 130 140 30 30 30 130 130 130 Tæng sè 210 90 90 390 Ngµnh s¶n xuÊt chªnh lÖch gi÷a gi¸ c¶ s¶n xuÊt vµ gi¸ trÞ +10 0 -10 0 h. ý nghÜa c¸ch m¹ng cña lý luËn lîi nhuËn b×nh qu©n. Víi mét lîng t b¶n nhÊt ®Þnh bá vµo ®Çu t ë c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau thu ®îc lîi nhuËn nh c¨n cø theo tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n kh«ng kÓ cÊu t¹o h÷u c¬ cña nã nh thÕ nµo. Tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh gi÷a c¸c nhµ t b¶n nã thÓ hiÖn lîi Ých chung cña giai cÊp nhµ t b¶n trong viÖc bãc lét nh©n d©n lao ®éng. Sù h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n lµm gi¸ trÞ hµng ho¸ chuyÓn thµnh gi¸ c¶ s¶n xuÊt. 3. C¸c h×nh thøc cña lîi nhuËn a. Lîi nhuËn c«ng nghiÖp Lîi nhuËn c«ng nghiÖp lµ phÇn gi¸ trÞ thÆng d do c«ng nh©n t¹o ra trong lÜnh vùc c«ng nghiÖp vµ bÞ nhµ t b¶n chiÕm kh«ng. Thêi gian lao ®éng trong ngµy cña c«ng nh©n chia lµm hai phÇn: mét phÇn thêi gian lao ®éng trong ngµy c«ng nh©n t¹o ra mét lîng gi¸ trÞ ngang b»ng víi gi¸ trÞ søc lao ®éng. PhÇn cßn l¹i cña ngµy lµ phÇn lao ®éng thÆng d, lao ®éng trong kho¶ng thêi gian nµy lµ lao ®éng thÆng d. PhÇn lao ®éng thÆng d cña c«ng nh©n thuéc vÒ nhµ t b¶n. Khi hµng ho¸ ®îc b¸n trªn thÞ trêng th× phÇn gi¸ trÞ thÆng d nµy mang h×nh thøc lµ lîi nhuËn. Lîi nhuËn cao lu«n lµ môc ®Ých cña nhµ t b¶n cho nªn nhµ t b¶n t×m ra hai ph¬ng ph¸p ®Ó lµm t¨ng lîi nhuËn ®ã lµ s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d tuyÖt ®èi vµ s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d t¬ng ®èi. b. Lîi nhuËn th¬ng nghiÖp. Lîi nhuËn th¬ng nghiÖp lµ mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d ®îc t¹o ra trong lÜnh vùc s¶n xuÊt mµ nhµ t b¶n c«ng nghiÖp nhêng cho nhµ t b¶n th¬ng nghiÖp. Lîi nhuËn th¬ng nghiÖp cã nguån gèc tõ trong lÜnh vùc s¶n xuÊt, nã lµ sè chªnh 8 lÖch gi÷a gi¸ b¸n vµ gi¸ mua hµng ho¸. Nhng ®iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ nhµ t b¶n th¬ng nghiÖp b¸n hµng ho¸ cao h¬n gi¸ trÞ cña nã, mµ lµ nhµ t b¶n th¬ng nghiÖp mua hµng ho¸ thÊp h¬n gi¸ trÞ vµ khi b¸n th× anh ta b¸n ®óng gi¸ trÞ cña nã. Nhµ t b¶n c«ng nghiÖp lu«n t×m ra c¸c ph¬ng ph¸p s¶n xuÊt ®Ó lµm t¨ng lîi nhuËn. VËy t¹i sao nhµ t b¶n c«ng nghiÖp l¹i chÞu nhêng mét phÇn lîi nhuËn cho nhµ t b¶n th¬ng nghiÖp. Së dÜ nhµ t b¶n c«ng nghiÖp b»ng lßng nhêng mét phÇn lîi nhuËn cho nhµ t b¶n th¬ng nghiÖp lµ do nhµ t b¶n th¬ng nghiÖp cã vai trß ®Æc biÖt quan träng ®èi víi nhµ t b¶n c«ng nghiÖp. T b¶n th¬ng nghiÖp chØ ho¹t ®éng trong lÜnh vùc lu th«ng, ®ã lµ mét kh©u, mét giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, kh«ng cã giai ®o¹n nµy th× qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kh«ng thÓ tiÕp diÔn ®îc. T b¶n th¬ng nghiÖp chuyªn tr¸ch nhiÖm vô lu th«ng hµng ho¸ phôc vô cho nhiÒu nhµ t b¶n cïng mét lóc do vËy l¬ng t b¶n vµ c¸c chi phÝ bá vµo lu th«ng sÏ gi¶m ®i rÊt nhiÒu do ®ã t b¶n cña tõng nhµ t b¶n c«ng nghiÖp còng nh cña toµn x· héi bá vµo s¶n xuÊt sÏ t¨ng lªn, qui m« s¶n xuÊt më réng vµ lîi nhuËn còng t¨ng lªn. MÆt kh¸c chñ nghÜa t b¶n cµng ph¸t triÓn th× m©u thuÉn gi÷a s¶n xuÊt vµ tiªu dïng cµng gay g¾t do ®ã cÇn ph¶i cã c¸c nhµ t b¶n biÕt tÝnh to¸n, am hiÓu ®îc nhu cÇu thÞ trêng, biÕt kü thuËt th¬ng m¹i... chØ cã t b¶n th¬ng nghiÖp ®¸p øng ®îc c¸c yªu cÇu ®ã. §èi víi nhµ t b¶n c«ng nghiÖp, khi lÜnh vùc lu th«ng ®· cã t b¶n th¬ng nghiÖp ®¶m nhiÖm nªn r¶nh tay trong lu th«ng chØ tËp trung vµo ®Èy m¹nh s¶n xuÊt, do ®ã lîi nhuËn còng t¨ng lªn. c. Lîi nhuËn ng©n hµng Ng©n hµng t b¶n chñ nghÜa lµ tæ chøc kinh doanh t b¶n tiÒn tÖ lµm m«i giíi gi÷a ngêi ®i vay vµ ngêi cho vay. Trong nghiÖp vô nhËn göi ng©n hµng tr¶ lîi tøc cho ngêi göi tiÒn vµo, cßn trong nghiÖp vô cho vay ng©n hµng thu lîi tøc cho ngêi ®i vay. Lîi tøc nhËn göi bao giê còng nhá h¬n lîi tøc cho vay. Lîi nhuËn ng©n hµng lµ chªnh lÖch gi÷a lîi tøc cho vay vµ lîi tøc nhËn göi trõ ®i c¸c kho¶n chi phÝ cÇn thiÕt vÒ nghiÖp vô ng©n hµng céng víi c¸c kho¶n thu nhËp kh¸c vÒ kinh doanh tiÒn tÖ. Lîi nhuËn ng©n hµng ngang b»ng víi lîi nhuËn b×nh qu©n T b¶n ng©n hµng lµ t b¶n ho¹t ®éng cho nªn lîi nhuËn ng©n hµng ho¹t ®éng theo qui luËt tû suÊt lîi nhuËn b×nh qu©n. d. Lîi tøc cho vay. Cã nhµ t b¶n cÇn t b¶n ®Ó ho¹t ®éng bëi v× hä cha cã ®ñ vèn. Mét sè nhµ t b¶n cã tiÒn nhng cha cÇn sö dông vèn. V× vËy nhµ t b¶n cÇn vèn ®Ó ho¹t ®éng sÏ ®i vay cßn nhµ t b¶n cha sö dông ®Õn sÏ cho vay. Nhµ t b¶n ®i vay (nhµ t b¶n ho¹t ®éng) vay tiÒn ®Ó s¶n xuÊt kinh doanh nªn thu ®îc lîi nhuËn. Nhµ t b¶n cho vay ®· nhîng quyÒn sö dông t b¶n cña m×nh cho ngêi kh¸c trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh cho nªn hä nhËn ®îc mét sè tiÒn lêi do ngêi ®i vay tr¶ cho hä. Sè tiÒn lêi gäi lµ lîi tøc. Lîi tøc lµ mét phÇn lîi nhuËn b×nh qu©n mµ nhµ t b¶n ®i vay ph¶i tr¶ cho nhµ t b¶n cho vay c¨n cø vµo mãn tiÒn nhµ t b¶n cho vay ®· ®a cho nhµ t b¶n ®i vay sö dông. 9 Nguån gèc cña lîi tøc lµ mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d do c«ng nh©n s¸ng t¹o ra trong lÜnh vùc s¶n xuÊt. e. §Þa t« Quan hÖ s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa kh«ng chØ h×nh thµnh vµ thèng trÞ trong lÜnh vùc c«ng nghiÖp mµ cßn ph¸t triÓn trong lÜnh vùc nhµ t b¶n kinh doanh trong n«ng nghiÖp muèn kinh doanh th× ph¶i thuª ruéng ®Êt cña ®Þa chñ. Còng nh nhµ t b¶n kinh doanh trong c«ng nghiÖp nhµ t b¶n kinh doanh trong n«ng nghiÖp ph¶i thuª ®Êt cho nªn ngoµi lîi nhuËn b×nh qu©n ra hä ph¶i thu thªm ®îc mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d d«i ra ngoµi lîi nhuËn b×nh qu©n gäi lµ lîi nhuËn siªu ng¹ch. Lîi nhuËn siªu ng¹ch nµy t¬ng ®èi æn ®Þnh vµ l©u dµi, hä ph¶i tr¶ nã cho chñ ®Êt díi h×nh th¸i ®Þa t«. §Þa t« t b¶n chñ nghÜa lµ mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d cßn l¹i sau khi ®· khÊu trõ ®i phÇn lîi nhuËn b×nh qu©n cña nhµ t b¶n kinh doanh ruéng ®Êt. Nguån gèc cña ®Þa t« t b¶n chñ nghÜa lµ kÕt qu¶ cña viÖc bãc lét c«ng nh©n lµm thuª cho n«ng nghiÖp. II. Vai trß cña lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng. 1. TiÕn hµnh ph¸t triÓn cña c¸c h×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt a. Qu¸ tr×nh chuyÓn tõ kinh tÕ tù nhiªn lªn kinh tÕ hµng ho¸. Kinh tÕ tù nhiªn vµ kinh tÕ hµng ho¸ lµ hai h×nh thøc tæ chøc kinh tÕ - x· héi ®· tån t¹i trong lÞch sö. Hai h×nh thøc nµy ®îc h×nh thµnh trªn c¬ së tr×nh ®é ph¸t triÓn cña lùc lîng s¶n xuÊt x· héi tr×nh ®é ph©n c«ng lao ®éng x· héi tr×nh ®é ph¸t triÓn vµ ph¹m vi cña quan hÖ trao ®æi. Trong nÒn kinh tÕ tù nhiªn ngêi s¶n xuÊt ®ång thêi lµ ngêi tiªu dïng. Tù s¶n xuÊt tù tiªu dïng lµ ®Æc ®iÓm næi bËt cña kinh tÕ tù nhiªn. Môc ®Ých cña s¶n xuÊt lµ t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ sö dông nh»m tho¶ m·n nhu cÇu tiªu dïng cña chÝnh b¶n th©n ngêi s¶n xuÊt v× thÕ cã thÓ nãi qu¸ tr×nh s¶n xuÊt tù nhiªn chØ gåm cã hai kh©u: s¶n xuÊt - tiªu dïng. C¸c quan hÖ kinh tÕ trong nÒn kinh tÕ tù nhiªn mang h×nh th¸i hiÖn vËt. Trong nÒn kinh tÕ hµng ho¸ môc ®Ých cña s¶n xuÊt lµ trao ®æi hay lµ ®Ó b¸n. Môc ®Ých ®ã ®îc x¸c ®Þnh tríc qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ cã tÝnh kh¸ch quan. S¶n xuÊt vµ toµn bé qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt ®Òu g¾n liÒn víi thÞ trêng. So víi kinh tÕ tù nhiªn kinh tÕ hµng ho¸ cã u ®iÓm sau: Mét lµ: Trong kinh tÕ hµng ho¸ do cã sù ph¸t triÓn cña ph©n c«ng lao ®éng x· héi cho nªn s¶n xuÊt ®îc chuyªn m«n ho¸ ngµy cµng cao, thÞ trêng ngµy cµng më réng. §iÒu ®ã t¹o ®iÒu kiÖn ph¸t huy lîi thÕ so s¸nh cña mçi vïng, mçi ®¬n vÞ s¶n xuÊt, thóc ®Èy viÖc c¶i tiÕn c«ng cô lao ®éng n©ng cao tr×nh ®é kü thuËt më réng ph¹m vi s¶n xuÊt, thóc ®Èy s¶n xuÊt ph¸t triÓn. Hai lµ: Trong nÒn kinh tÕ hµng ho¸ môc ®Ých cña s¶n xuÊt kh«ng ph¶i lµ ®Ó tiªu dïng cho chÝnh b¶n th©n ngêi s¶n xuÊt mµ lµ ®Ó tho¶ m·n nhu cÇu ngµy cµng cao cña thÞ trêng. ChÝnh nhu cÇu ngµy cµng t¨ng cña thÞ trêng ®· lµm h×nh thµnh ®éng lùc m¹nh mÏ cho sù ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt hµng ho¸. Nhu cÇu tiªu dïng cµng cao th× s¶n xuÊt ph¶i më réng c¶ vÒ chiÒu réng vµ chiÒu s©u. 10 Ba lµ: Trong kinh tÕ hµng ho¸, c¹nh tranh ngµy cµng gay g¾t. Yªu cÇu cña c¹nh tranh ®ßi hái nh÷ng ®¬n vÞ s¶n xuÊt hµng ho¸ ph¶i thêng xuyªn quan t©m tíi n¨ng suÊt lao ®éng, n©ng cao chÊt lîng s¶n phÈm... ®Ó thu lîi nhuËn ngµy cµng cao h¬n. C¹nh tranh ch¹y theo lîi nhuËn siªu ng¹ch ®· lµm lùc lîng s¶n xuÊt cã nh÷ng bíc tiÕn bé dµi. Bèn lµ: Trong kinh tÕ hµng ho¸, do s¶n xuÊt x· héi ngµy cµng ph¸t triÓn, quan hÖ hµng ho¸ tiÒn tÖ ngµy cµng më réng cho nªn s¶n phÈm hµng ho¸ ngµy cµng phong phó vµ ®a d¹ng, giao lu kinh tÕ vµ v¨n ho¸ gi÷a c¸c vïng, c¸c ®Þa ph¬ng, c¸c quèc gia ngµy cµng ph¸t triÓn. §êi sèng vËt chÊt, tinh thÇn v¨n ho¸ cña d©n c ngµy cµng ®îc n©ng cao. Nh÷ng tiÒn ®Ò cña qu¸ tr×nh chuyÓn tõ kinh tÕ tù nhiªn lªn kinh tÕ hµng ho¸ sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cu¶ kinh tÕ hµng ho¸ lµ qu¸ tr×nh kinh tÕ kh¸ch quan. Nã b¾t ®Çu khi kinh tÕ tù nhiªn ph¸t triÓn ®Õn tr×nh ®é lµm xuÊt hiÖn nh÷ng tiÒn ®Ò cña kinh tÕ hµng ho¸. Sù xuÊt hiÖn cña kinh tÕ hµng ho¸ còng chÝnh lµ sù xuÊt hiÖn nh÷ng tiÒn ®Ò phñ ®Þnh kinh tÕ tù nhiªn vµ kh¼ng ®Þnh kinh tÕ hµng ho¸. Mçi bíc ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng ho¸ lµ mét bíc ®Èy lïi kinh tÕ tù nhiªn. Qu¸ tr×nh xuÊt hiÖn, vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña kinh tÕ hµng hãa diÔn ra víi sù t¸c ®éng m¹nh mÏ cña nh÷ng tiÒn ®Ò sau: Ph©n c«ng lao ®éng x· héi: Ph©n c«ng lao ®éng x· héi t¹o ra nh÷ng ngµnh nghÒ s¶n xuÊt kh¸c nhau. Do ph©n c«ng lao ®éng x· héi cho nªn mçi ngêi chuyªn lµm mét viÖc trong mét ngµnh víi mét nghÒ nhÊt ®Þnh vµ chuyÓn s¶n xuÊt ra mét sè s¶n phÈm nhÊt ®Þnh. Nhng nhu cÇu tiªu dïng cña hä l¹i cÇn nhiÒu lo¹i s¶n phÈm kh¸c nhau. §Ó tho¶ m·n nhu cÇu cña m×nh nh÷ng ngêi s¶n xuÊt ph¶i trao ®æi s¶n phÈm cho nhau. Ph©n c«ng lao ®éng x· héi lµm n¶y sinh nh÷ng quan hÖ kinh tÕ gi÷a nh÷ng ngêi s¶n xuÊt víi nhau. Sù ®éc lËp t¬ng ®èi vÒ kinh tÕ gi÷a nh÷ng ngêi s¶n xuÊt: do ph©n c«ng lao ®éng x· héi vµ sù ®éc lËp gi÷a nh÷ng ngêi s¶n xuÊt vÒ kinh tÕ, cho nªn quan hÖ cña nh÷ng ngêi s¶n xuÊt lµ quan hÖ m©u thuÉn: hä võa liªn hÖ, vµ phô thuéc vµo nhau võa ®éc lËp víi nhau. Gi¶i quyÕt mèi quan hÖ m©u thuÉn nµy tÊt yÕu ®ßi hái ph¶i cã quan hÖ trao ®æi dùa trªn c¬ së gi¸ trÞ nghÜa lµ dùa trªn c¬ së trao ®æi ngang gi¸. Ph©n c«ng lao ®éng x· héi ph¸t triÓn th× quan hÖ trao ®æi còng ®îc më réng vµ ngµy cµng phøc t¹p. Ph©n c«ng lao ®éng x· héi ph¸t triÓn dÉn tíi sù ra ®êi cña ngµnh th¬ng nghiÖp. Th¬ng nghiÖp ph¸t triÓn lµm cho s¶n xuÊt vµ lu th«ng hµng ho¸ cïng víi lu th«ng tiÒn tÖ ph¸t triÓn. Quan hÖ trao ®æi ®îc më réng vµ ph¸t triÓn ®ßi hái hÖ thèng giao th«ng vËn t¶i còng ph¶i më réng vµ ph¸t triÓn. b. Qu¸ tr×nh chuyÓn tõ kinh tÕ hµng ho¸ gi¶n ®¬n sang kinh tÕ thÞ trêng. Kinh tÕ hµng ho¸ vµ kinh tÕ thÞ trêng chØ kh¸c nhau vÒ tr×nh ®é ph¸t triÓn. Kinh tÕ thÞ trêng lµ h×nh thøc ph¸t triÓn cao cña kinh tÕ hµng ho¸. Kinh tÕ hµng ho¸ ph¸t triÓn, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ ph¹m trï hµng ho¸ tiÒn tÖ vµ thÞ trêng ®îc ph¸t triÓn vµ ®îc më réng. Hµng ho¸ kh«ng chØ bao gåm nh÷ng s¶n phÈm ®Çu ra cña s¶n xuÊt mµ cßn bao gåm c¶ c¸c yÕu tè ®Çu vµo cña s¶n xuÊt. 11 Dung lîng thÞ trêng vµ c¬ cÊu thÞ trêng ®îc më réng hoµn thiÖn. Mäi quan hÖ kinh tÕ ®Òu ®îc tiÒn tÖ ho¸. Khi ®ã ngêi ta gäi kinh tÕ hµng ho¸ lµ kinh tÕ thÞ trêng. Nh÷ng ®iÒu kiÖn h×nh thµnh kinh tÕ thÞ trêng. Kinh tÕ thÞ trêng ®îc h×nh thµnh víi nh÷ng ®iÒu kiÖn sau: Mét lµ, sù xuÊt hiÖn hµng hãa søc lao ®éng vµ thÞ trêng søc lao ®éng. Tríc hÕt cÇn kh¼ng ®Þnh sù xuÊt hiÖn cña hµng ho¸ søc lao ®éng lµ mét tiÕn bé lÞch sö. Ngêi lao ®éng ®îc tù do, anh ta cã quyÒn lµm chñ kh¶ n¨ng lao ®éng cña m×nh vµ lµ chñ thÓ b×nh ®¼ng trong viÖc th¬ng lîng víi ngêi kh¸c. Sù xuÊt hiÖn hµng ho¸ søc lao ®éng dÉn tíi sù h×nh thµnh kinh tÕ thÞ trêng lµ v×: Kinh tÕ thÞ trêng lµ nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn. Nã cã n¨ng suÊt lao ®éng cao, ngoµi nh÷ng s¶n phÈm cÇn thiÕt cßn cã nh÷ng s¶n phÈm thÆng d. ChÝnh sù xuÊt hiÖn hµng hãa søc lao ®éng ®· ph¶n ¸nh ®iÒu ®ã, sù xuÊt hiÖn hµng ho¸ søc lao ®éng ph¶n ¸nh giai ®o¹n s¶n xuÊt ®· ph¸t triÓn trong ®ã n¨ng suÊt lao ®éng ®· cao. Nhê cã sù xuÊt hiÖn cña hµng ho¸ søc lao ®éng vµ thÞ trêng mµ tiÒn tÖ kh«ng chØ ®¬n thuÇn lµ ph¬ng tiÖn lu th«ng mµ cßn trë thµnh ph¬ng tiÖn lµm t¨ng gi¸ trÞ, n©ng cao hiÖu qu¶ s¶n xuÊt, kinh doanh thóc ®Èy t¨ng truëng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ. Víi sù suÊt hiÖn cña hµng ho¸ søc lao ®éng dÉn tíi sù h×nh thµnh c¸c yÕu tè s¶n xuÊt mét c¸ch hoµn chØnh,kinh tÕ thÞ trêng ra ®êi. Hai lµ, ph¶i tÝch luü ®îc mét sè tiÒn nhÊt ®Þnh vµ sè tiÒn ®ã ph¶i trë thµnh vèn ®Ó tiÕn hµnh s¶n xuÊt kinh doanh nh»m môc ®Ých cã lîi nhuËn. Ba lµ, kinh tÕ thÞ trêng lµ kinh tÕ tiÒn tÖ cho nªn vai trß cña tiÒn tÖ v« cïng quan träng. §Ó h×nh thµnh ®îc nÒn kinh tÕ thÞ trêng cÇn ph¶i cã hÖ thèng tµi chÝnh tÝn dông ng©n hµng t¬ng ®èi ph¸t triÓn. Bèn lµ, sù h×nh thµnh ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ trêng ®ßi hái ph¶i cã hÖ thèng kÕt cÊu h¹ tÇng t¬ng ®èi ph¸t triÓn, trªn c¬ së ®ã míi ®¶m b¶o lu th«ng hµng ho¸ vµ lu th«ng tiÒn tÖ ®îc thuËn lîi dÔ dµng. N¨m lµ, t¨ng cêng vai trß kinh tÕ cña Nhµ níc. Nhµ níc t¹o ra m«i trêng vµ hµnh lang cho thÞ trêng ph¸t triÓn lµnh m¹nh. Víi tÊt c¶ c¸c tiÒn ®Ò trªn nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®îc x· héi ho¸ cao, c¸c quan hÖ kinh tÕ mang h×nh th¸i phæ biÕn lµ quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ vµ nã ®îc tiÒn tÖ ho¸. Nh÷ng ®Æc trng cña kinh tÕ thÞ trêng: Mét lµ: tÝnh tù chñ cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ rÊt cao. C¸c chñ thÓ kinh tÕ tù bï ®¾p nh÷ng chi phÝ vµ tù chÞu tr¸ch nhiÖm ®èi víi kÕt qu¶ s¶n xuÊt kinh doanh cña m×nh. C¸c chñ thÓ kinh tÕ ®îc tù do liªn doanh liªn kÕt tù do tæ chøc qu¸ tr×nh s¶n xuÊt theo luËt ®Þnh. Hai lµ: Trªn thÞ trêng hµng ho¸ rÊt phong phó. Ngêi ta tù do mua b¸n hµng ho¸. Sù ®a d¹ng vµ phong phó vÒ sè lîng hµng ho¸ vµ chñng lo¹i hµng ho¸ trªn thÞ trêng mét mÆt ph¶n ¸nh tr×nh ®é cao cña n¨ng suÊt lao ®éng x· héi mÆt kh¸c møc ®é ph¸t triÓn cña quan hÖ trao ®æi, tr×nh ®é ph©n c«ng lao ®éng x· héi vµ sù ph¸t triÓn cña thÞ trêng. Ba lµ: Gi¸ c¶ ®îc h×nh thµnh ngay trªn thÞ trêng. Gi¸ c¶ thÞ trêng võa lµ sù biÓu hiÖn b»ng tiÒn cña gi¸ trÞ thÞ trêng võa chÞu t¸c ®éng cña quan hÖ c¹nh 12 tranh vµ quan hÖ cung cÇu hµng ho¸ dÞch vô. Trªn c¬ së gi¸ trÞ thÞ trêng, gi¸ c¶ lµ kÕt qu¶ cña sù th¬ng lîng vµ tho¶ thuËn gi÷a ngêi mua vµ ngêi b¸n. Trong qu¸ tr×nh trao ®æi mua b¸n hµng ho¸ ngêi b¸n lu«n muèn b¸n víi gi¸ cao. Ngêi mua bu«n muèn mua víi gi¸ thÊp. §èi víi ngêi b¸n gi¸ c¶ ph¶i ®¸p øng nhu cÇu bï ®¾p ®îc chi phÝ vµ cã doanh lîi. Chi phÝ s¶n xuÊt lµ giíi h¹n, lµ phÇn cøng cña gi¸ c¶, doanh lîi cµng nhiÒu cµng tèt. §èi víi ngêi mua gi¸ c¶ ph¶i phï hîp víi lîi Ých giíi h¹n cña hä gi¸ c¶ thÞ trêng chung hoµ ®îc c¶ lîi Ých c¶ ngêi b¸n vµ ngêi mua. Bèn lµ: Kinh tÕ thÞ trêng lµ hÖ thèng kinh tÕ më. Nã rÊt phong phó ®a d¹ng, phøc t¹p vµ ®îc ®iÒu hµnh bëi hÖ thèng luËt ph¸p cña Nhµ níc. N¨m lµ: C¹nh tranh lµ mét tÊt yÕu cña kinh tÕ thÞ trêng. Nã tån t¹i trªn c¬ së nh÷ng ®¬n vÞ s¶n xuÊt hµng ho¸ ®éc lËp vµ kh¸c nhau vÒ lîi Ých kinh tÕ. Theo yªu cÇu cña qui luËt gi¸ trÞ, tÊt c¶ c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt hµng ho¸ ®Òu ph¶i s¶n xuÊt vµ kinh doanh trªn c¬ së hao phÝ lao ®éng x· héi cÇn thiÕt. Trong ®iÒu kiÖn ®ã, muèn cã nhiÒu lîi nhuËn c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt vµ kinh doanh ph¶i ®ua nhau c¶i tiÕn kü thuËt, ¸p dông kü thuËt míi vµo s¶n xuÊt ®Ó n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng c¸ biÖt, gi¶m hao phÝ lao ®éng c¸ biÖt nh»m thu lîi siªu ng¹ch. Theo ®uæi møc lîi nhuËn cao lµ môc ®Ých cña mäi nÒn kinh tÕ thÞ trêng. C¸c doanh nghiÖp trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng nh»m môc ®Ých thu lîi nhuËn cao. §Ó thu lîi nhuËn cao c¸c doanh nghiÖp c¹nh tranh víi nhau. Trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng c¹nh tranh diÔn ra mét c¸ch phæ biÕn trong c¶ lÜnh vùc s¶n xuÊt vµ trong c¶ lÜnh vùc lu th«ng. C¹nh tranh trong lÜnh vùc s¶n xuÊt bao gåm c¹nh tranh trong néi bé ngµnh vµ c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ sù c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp trong cïng mét ngµnh s¶n xuÊt cïng mét lo¹i s¶n phÈm, sù c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp trong cïng mét ngµnh s¶n xuÊt lµm cho gi¸ c¶ cña hµng ho¸ h×nh thµnh phï hîp víi gi¸ trÞ x· héi hoÆc gi¸ trÞ thÞ trêng cña hµng ho¸. Gi¸ trÞ x· héi (gi¸ trÞ thÞ trêng) cña hµng ho¸ lµ do ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt trung b×nh chiÕm ®Þa vÞ thèng trÞ, quyÕt ®Þnh. Trong c¸c xÝ nghiÖp cã kü thuËt vµ tæ chøc hoµn thiÖn h¬n th× gi¸ trÞ c¸ biÖt cña hµng ho¸ thÊp h¬n gi¸ trÞ thÞ trêng. Nhê kÕt qu¶ cña c¹nh tranh trong néi bé ngµnh, c¸c xÝ nghiÖp ®ã thu ®îc lîi nhuËn siªu ng¹ch. C¸c xÝ nghiÖp s¶n xuÊt ra hµng ho¸ cã gi¸ trÞ c¸ biÖt cao h¬n gi¸ trÞ thÞ trêng sÏ kh«ng thÓ thùc hiÖn ®îc ®Çy ®ñ bé phËn gi¸ trÞ thÆng d chøa ®ùng trong hµng ho¸, thËm chÝ kh«ng bï l¹i ®îc chi phÝ s¶n xuÊt. Lîi nhuËn siªu ng¹ch mµ c¸c xÝ nghiÖp cã kü thuËt hoµn thiÖn h¬n thu ®îc chØ cã tÝnh chÊt t¹m thêi v× c¸c xÝ nghiÖp kh¸c còng ra søc ¸p dông vµo s¶n xuÊt nh÷ng thiÕt bÞ kü thuËt hoµn thiÖn h¬n. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ nh©n tè tù ph¸t thóc ®Èy kü thuËt ph¸t triÓn vµ n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng trong c¸c xÝ nghiÖp. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ do viÖc theo ®uæi môc ®Ých lµm giµu vµ tû suÊt lîi nhuËn cao h¬n quyÕt ®Þnh. B¶n th©n sù c¹nh tranh trong néi bé ngµnh kh«ng tr¸nh khái sù l·ng phÝ rÊt lín vÒ søc ngêi søc cña. C¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµm cho c¸c xÝ nghiÖp lín lo¹i trõ c¸c xÝ nghiÖp võa vµ nhá. Sù c¹nh tranh Êy dÉn tíi sù tËp trung s¶n xuÊt. 13 C¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh lµ sù c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp trong c¸c ngµnh kinh tÕ kh¸c nhau nh»m giµnh lÊy lîi nhuËn lín nhÊt. Trong qu¸ tr×nh c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh, t b¶n tù ph¸t di chuyÓn tõ ngµnh nµy sang ngµnh kh¸c do ®ã thùc hiÖn sù ph©n phèi t b¶n gi÷a c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau. Cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp lµ ®Ó sö dông t b¶n mét c¸ch cã lîi nhÊt. NÕu nh hËu qu¶ trùc tiÕp cña c¹nh tranh trong néi bé ngµnh lµ gi¸ trÞ thÞ trêng cña mét lo¹i hµng hãa nµo ®ã th× kÕt qu¶ cña sù c¹nh tranh kh¸c ngµnh lµ t b¶n tù ph¸t di chuyÓn tõ ngµy nµy sang ngµnh kh¸c b×nh qu©n ho¸ tû suÊt lîi nhuËn, h×nh thµnh tû suÊt lîi nhuËn chung, thèng nhÊt (hay b×nh qu©n) vµ gi¸ c¶ s¶n xuÊt. KÕt qu¶ lµ trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa kh¸c nhau, sù c¹nh tranh gi÷a c¸c ngµnh ph¶n ¸nh m©u thuÉn gi÷a c¸c nhµ t b¶n c«ng nghiÖp thuéc c¸c ngµnh kh¸c nhau trong viÖc ph©n chia gi¸ trÞ thÆng d. Ngoµi c¹nh tranh trong lÜnh vùc s¶n xuÊt c¸c xÝ nghiÖp cßn c¹nh tranh víi nhaua trong c¶ lÜnh vùc lu th«ng. C¹nh tranh trong lÜnh vùc lu th«ng bao gåm: C¹nh tranh gi÷a nh÷ng ngêi tham gia trao ®æi hµng ho¸ vµ dÞch vô trªn thÞ trêng (ngêi b¸n víi ngêi b¸n, ngêi mua víi ngêi mua). H×nh thøc c¹nh tranh vµ c¸c biÖn ph¸p c¹nh tranh cã thÓ rÊt ®a d¹ng phong phó nhng môc ®Ých cuèi cïng cña c¹nh tranh lµ lîi nhuËn. 2. NÒn kinh tÕ thÞ trêng ViÖt Nam. a. Sù cÇn thiÕt kh¸ch quan chuyÓn sang c¬ chÕ thÞ tr êng cã sù qu¶n lý cña nhµ níc. Tõ v¨n kiÖn ®¹i héi VI §¶ng vµ Nhµ níc chñ tr¬ng xo¸ bá chÕ ®é kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung - c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ ®· tån t¹i ë níc ta tríc ®æi míi ®Ó chuyÓn s¸ng c¬ chÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña nhµ níc. Trong mÊy thËp niªn tríc ®©y nÒn kinh tÕ níc ta ®îc vËn hµnh theo c¬ chÕ tËp trung quan liªu bao cÊp vµ ®Æc trng cña c¬ chÕ nµy lµ: Nhµ níc giao cho c¸c ®iÒu kiÖn cña s¶n xuÊt nh vËt t, tiÒn vèn, søc lao ®éng cho c¸c xÝ nghiÖp ®Ó s¶n xuÊt kinh doanh. Nhµ níc chØ ®¹o viÖc s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c xÝ nghiÖp theo hÖ thèng chØ tiªu ph¸p lÖnh. C¸c xÝ nghiÖp tiÕn hµnh s¶n xuÊt vµ cè g¾ng hoµn thµnh chØ tiªu, l·i nhµ níc thu, lç nhµ níc bï v× vËy nÒn kinh tÕ kh«ng cã tÝnh hiÖu qu¶. C¸c c¬ quan qu¶n lý cÊp trªn can thiÖp qu¸ s©u vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ së nhng kh«ng chÞu tr¸ch nhiÖm g× vÒ mÆt vËt chÊt ®èi víi c¸c quyÕt ®Þnh cña m×nh. Bá qua quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ, qu¶n lý nÒn kinh tÕ vµ kÕ ho¹ch ho¸ b»ng chÕ ®é cÊp ph¸t vµ giao nép s¶n phÈm, quan hÖ hiÖn vËt lµ chñ yÕu, do ®ã h¹ch to¸n kinh tÕ chØ lµ h×nh thøc. ChÕ ®é bao cÊp thùc hiÖn díi c¸c h×nh thøc: bao cÊp qua gi¸, bao cÊp qua tiÒn l¬ng hiÖn vËt (chÕ ®é tem phiÕu) vµ bao cÊp qua cÊp ph¸t vèn cña ng©n s¸ch mµ kh«ng rµng buéc vËt chÊt ®èi víi ngêi ®îc cÊp vèn. Bé m¸y qu¶n lý rÊt cång kÒnh, cã nhiÒu cÊp trung gian vµ kÐm n¨ng ®éng tõ ®ã sinh ra mét ®éi ngò c¸n bé kÐm n¨ng lùc qu¶n lý, kh«ng th¹o nghiÖp vô kinh doanh, nhng phong c¸ch th× quan liªu cöa quyÒn. C¬ chÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung ®· tÝch gãp nh÷ng xu híng tiªu cùc, lµm n¶y sinh sù tr× trÖ, h×nh thµnh c¬ chÕ k×m h·m sù ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi. 14 VÊn ®Ò ®Æt ra lµ ph¶i ®æi míi s©u s¾c c¬ chÕ ®ã. §¹i héi lÇn VI cña §¶ng ®a ra ph¬ng híng c¬ b¶n cña sù ®æi míi vµ nã tiÕp tôc ®îc ®¹i héi VII cña §¶ng kh¼ng ®Þnh "xo¸ bá c¬ chÕ tËp trung quan liªu bao cÊp, h×nh thµnh ®ång bé vµ vËn hµnh cã hiÖu qu¶ c¬ chÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña nhµ níc". b. C¬ chÕ thÞ trêng ViÖt Nam. C¬ chÕ kinh tÕ ë níc ta lµ c¬ chÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña nhµ níc theo ®Þnh híng XHCN. Trong c¬ chÕ thÞ trêng cã c¸c nh©n tè: Hµng ho¸, dÞch vô, ngêi mua b¸n tõ ®ã mµ h×nh thµnh nªn c¸c quan hÖ hµng ho¸ - tiÒn tÖ. Quan hÖ mua b¸n biÓu hiÖn trªn thÞ trêng lµ quan hÖ cung cÇu. Trong c¬ chÕ thÞ trêng hµng ho¸ dÞch vô ®Òu cã gi¸ c¶ cña nã. Cung cÇu gi¸ c¶ lµ ph¹m trï trung t©m trong c¬ chÕ thÞ trêng. C¹nh tranh lµ m«i trêng,lîi nhuËn lµ ®éng lùc. §¶ng ta chñ tr¬ng c¹nh tranh lµnh m¹nh. c¹nh tranh nh»m thóc ®Èy s¶n xuÊt ph¸t triÓn kh«ng sö dông nh÷ng thñ ®o¹n phi ph¸p ®Ó dÉn tíi sù ph¸ s¶n hµng lo¹t. C¬ chÕ kinh tÕ cña níc ta lµ kinh tÕ thÞ trêng cã sù qu¶n lý cña nhµ níc. C¬ chÕ thÞ trêng cã nhiÒu ®iÓm rÊt tÝch cùc: KÝch thÝch tÝnh n¨ng ®éng s¸ng t¹o cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ vµ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù ho¹t ®éng tù do cña hä. Huy ®éng c¸c nguån lùc x· héi vµo ph¸t triÓn kinh tÕ. C¹nh tranh thóc ®Èy tiÕn bé kü thuËt, thóc ®Èy ¸p dông c«ng nghÖ míi vµo s¶n xuÊt nhê ®ã thóc ®Èy lùc lîng s¶n xuÊt ph¸t triÓn, n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng. C¬ chÕ thÞ trêng t¹o ra sù ®a d¹ng phong phó vÒ hµng ho¸ ®¸p øng nhanh nh¹y nhu cÇu ngêi tiªu dïng. Khai th«ng sù b×nh ®¼ng gi÷a ngêi mua vµ ngêi b¸n. C¬ chÕ thÞ trêng chÊp nhËn nh÷ng chi phÝ s¶n xuÊt hîp lý chÊp nhËn hµng ho¸ cã chÊt lîng cao. C¬ chÕ thÞ trêng mÒm dÎo h¬n nhµ níc vµ cã kh¶ n¨ng thÝch nghi cao h¬n khi nh÷ng ®iÒu kiÖn kinh tÕ thay ®æi lµm thÝch øng kÞp thêi s¶n xuÊt víi nhu cÇu x· héi. Tuy nhiªn bªn c¹nh nh÷ng mÆt tÝch cùc c¬ chÕ thÞ trêng ë ViÖt Nam vÉn cã nh÷ng h¹n chÕ: Trong c¬ chÕ thÞ trêng c¸c doanh nghiÖp ho¹t ®éng v× môc ®Ých thu lîi nhuËn tèi ®a v× vËy hä cã thÓ l¹m dông tµi nguyªn cña x· héi g©y « nhiÔm m«i trêng sèng mµ x· héi ph¶i g¸nh chÞu. C¬ chÕ thÞ trêng ph©n ho¸ x· héi thµnh hai cùc ®èi lËp nhau mét sè Ýt ngêi giµu vµ ®a sè ngêi nghÌo. C¬ chÕ thÞ trêng vÉn cã nh÷ng c¨n bÖnh nan gi¶i khñng ho¶ng, thÊt nghiÖp, l¹m ph¸t. V× vËy mµ cÇn ph¶i cã sù ®iÒu tiÕt qu¶n lý cña nhµ níc ®Ó ph¸t huy nh÷ng mÆt tÝch cùc vµ h¹n chÕ nh÷ng khuyÕt tËt cña kinh tÕ thÞ trêng. 3. Lîi nhuËn trong c¬ chÕ thÞ trêng ViÖt Nam. Kinh tÕ thÞ trêng ViÖt Nam còng nh»m môc ®Ých thu lîi nhuËn. Lîi nhuËn lµ môc tiªu lµ ®éng lùc s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. Tuy nhiªn c¬ chÕ thÞ trêng ViÖt Nam kh«ng theo ®uæi lîi nhuËn mét c¸ch ®¬n 15 thuÇn mµ nã cßn nh»m hai môc ®Ých: ®¶m b¶o hiÖu qu¶ kinh tÕ trong s¶n xuÊt kinh doanh vµ kÕt hîp gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi. a. Lîi nhuËn lµ ®éng lùc chi phèi ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp. Doanh nghiÖp lµ mét ®¬n vÞ kinh doanh hµng ho¸ dÞch vô theo nhu cÇu cña thÞ trêng vµ x· héi ®Ó ®¹t lîi nhuËn tèi ®a vµ ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ x· héi cao nhÊt. Mét doanh nghiÖp tiÕn hµnh kinh doanh cã hiÖu qu¶ lµ doanh nghiÖp tho¶ m·n ®îc tèi ®a nhu cÇu cña thÞ trêng vµ x· héi vÒ hµng ho¸ dÞch vô trong giíi h¹n cho phÐp cña nguån lùc hiÖn cã vµ thu ®îc lîi nhuËn nhiÒu nhÊt, ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ - x· héi. Lîi nhuËn lµ môc tiªu kinh tÕ cao nhÊt lµ ®iÒu kiÖn tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp. §Ó cung cÊp hµng ho¸ dÞch vô cho thÞ trêng c¸c nhµ s¶n xuÊt ph¶i bá tiÒn vèn trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ kinh doanh. Hä mong muèn chi phÝ cho c¸c ®Çu vµo Ýt nhÊt lµ b¸n hµng ho¸ víi gi¸ cao nhÊt ®Ó sau khi trõ ®i c¸c kho¶n chi phÝ cßn sè d d«i ®Ó kh«ng chØ s¶n xuÊt gi¶n ®¬n mµ cßn t¸i s¶n xuÊt më réng kh«ng ngõng tÝch luü ph¸t triÓn s¶n xuÊt, còng cã t¨ng cêng vÞ trÝ cña m×nh trªn thÞ trêng. Doanh nghiÖp muèn tån t¹i vµ ph¸t triÓn ®îc trong c¹nh tranh cÇn ph¶i gi¶i quyÕt tèt ba vÊn ®Ò kinh tÕ c¨n b¶n: quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt c¸i g×, quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt nh thÕ nµo vµ quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt cho ai. QuyÕt ®Þnh c¸i g× ®ßi hái doanh nghiÖp ph¶i tr¶ lêi ®îc c©u hái s¶n xuÊt, lo¹i hµng ho¸ g× víi sè lîng ®îc bao nhiªu, bao giê ®îc s¶n xuÊt. Trªn c¬ së nhu cÇu cña thÞ trêng doanh nghiÖp tÝnh to¸n kh¶ n¨ng s¶n xuÊt vµ chi phÝ s¶n xuÊt t¬ng øng ®Ó lùa chän vµ quyÕt ®Þnh s¶n xuÊt vµ cung øng c¸i mµ thÞ trêng cÇn cã thÓ ®¹t ®îc lîi nhuËn cao. Gi¸ c¶ thÞ trêng lµ kh«ng tin cã ý nghÜa ®èi víi viÖc cung øng nh÷ng hµng ho¸ nµo cã lîi nhÊt cho cung cÇu trªn thÞ trêng. QuyÕt ®Þnh s¶n xuÊt nh thÕ nµo nghÜa lµ do ai vµ nh÷ng tµi nguyªn nµo víi h×nh thøc c«ng nghÖ naß ph¬ng ph¸p s¶n xuÊt nµo. §éng c¬ lîi nhuËn ®· khuyÕn khÝch c¸c doanh nghiÖp t×m kiÕm lùa chän c¸c ®Çu vµo tèt nhÊt víi chi phÝ thÊp nhÊt lùa chän c¸c ph¬ng ph¸p s¶n xuÊt cã hiÖu qu¶ nhÊt. Ph¬ng ph¸p kÕt hîp tÊt c¶ c¸c ®Çu vµo ®Ó s¶n xuÊt ®Çu ra nhanh nhÊt chÊt lîng cao nhÊt, chi phÝ thÊp nhÊt. §Ó ®øng v÷ng vµ c¹nh tranh th¾ng lîi trªn thÞ trêng c¸c doanh nghiÖp ph¶i lu«n ®æi míi kü thuËt c«ng nghÖ, n©ng cao tr×nh ®é cña c«ng nh©n vµ lao ®éng qu¶n lý nh»m t¨ng hµm lîng chÊt x¸m trong hµng hãa dÞch vô. QuyÕt ®Þnh s¶n xuÊt cho ai ®ßi hái ph¶i x¸c ®Þnh râ, ai sÏ ®îc hëng vµ ®îc lîi tõ hµng ho¸. Khi theo ®uæi môc tiªu lîi nhuËn cña m×nh doanh nghiÖp thêng xuyªn ch¹y theo nh÷ng c¬ héi kh¸c nhau mµ nã cã ®îc chi phÝ c¬ héi cña viÖc theo ®uæi, mét c¬ héi sÏ lµ sù bá qua c¬ héi cã lîi nhÊt sau c¬ héi ®· chän. Khi mét quyÕt ®Þnh ®îc thùc hiÖn nh÷ng c¬ héi trong t¬ng lai còng thay ®æi. Sù lùa chän ®óng ®¾n sÏ cho phÐp doanh nghiÖp thu ®îc lîi nhuËn cao. Lîi nhuËn ®îc x¸c ®Þnh b»ng tæng doanh thu tõ tæng chi phÝ cho nªn c¸c nhµ s¶n xuÊt gi¶m chi phÝ t¨ng tæng doanh thu ®Ó thu lîi nhuËn nhiÒu nhÊt. 16 Lîi nhuËn lµ thu nhËp mÆc nhiªn, lµ mét phÇn thu nhËp cña doanh nghiÖp vÒ lao ®éng cña chÝnh hä hoÆc vèn ®Çu t cña chÝnh hä nghÜa lµ c¸c nh©n tè s¶n xuÊt mµ hä cung cÊp. Lîi nhuËn lµ tiÒn thëng cho viÖc chÞu m¹o hiÓm lµ phÇn thu nhËp vÒ b¶o hiÓm khi vì nî, s¶n xuÊt kh«ng æn ®Þnh. Lîi nhuËn b×nh thêng lµ møc lîi nhuËn chØ võa ®ñ ®Ó gi÷ cho nhµ kinh doanh tiÕp tôc c«ng viÖc cu¶ m×nh vµ tån t¹i víi t c¸ch lµ mét bé phËn cña tæng chi phÝ. TÊt c¶ c¸c kho¶n tiÒn mµ nhµ kinh doanh nhËn ®îc ngoµi tæng chi phÝ (bao gåm c¶ lîi nhuËn b×nh thêng) lµ lîi nhuËn siªu ng¹ch. Lîi nhuËn siªu ng¹ch, lîi nhuËn ®éc quyÒn ®ã lµ kho¶n thu nhËp cña søc m¹nh thÞ trêng hoÆc søc m¹nh ®éc quyÒn. Lîi nhuËn lµ chØ tiªu kinh tÕ tæng hîp ph¶n ¸nh toµn bé kÕt qu¶ vµ hiÖu qu¶ cña qu¸ tr×nh kinh doanh kÓ tõ lóc b¾t ®Çu t×m kiÕm nhu cÇu thÞ trêng chuÈn bÞ vµ tæ chøc qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh ®Õn kh©u tæ chøc b¸n hµng vµ dÞch vô cho thÞ trêng. Nã ph¶n ¸nh c¶ vÒ mÆt lîng vµ mÆt chÊt cña qu¸ tr×nh kinh doanh. b. C¸c nh©n tè ¶nh hëng ®Õn lîi nhuËn. Lîi nhuËn cña doanh nghiÖp chÞu t¸c ®éng tæng hîp cña nhiÒu nh©n tè. Tríc hÕt lµ qui m« s¶n xuÊt hµng ho¸ dÞch vô. Quan hÖ cung cÇu vÒ hµng ho¸ thay ®æi sÏ lµm cho gi¸ c¶ thay ®æi. §iÒu ®ã ¶nh hëng trùc tiÕp tíi viÖc quyÕt ®Þnh qui m« s¶n xuÊt vµ t¸c ®éng trùc tiÕp tíi lîi nhuËn doanh nghiÖp. Hai lµ gi¸ c¶ vµ chÊt lîng c¸c ®Çu vµo(lao ®éng, nguyªn vËt liÖu, thiÕt bÞ c«ng nghÖ) vµ ph¬ng ph¸p kÕt hîp c¸c ®Çu vµo trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh. Nh÷ng vÊn ®Ò nµy t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn chi phÝ s¶n xuÊt vµ ®¬ng nhiªn t¸c ®éng ®Õn lîi nhuËn cña doanh nghiÖp. Ba lµ gi¸ b¸n hµng ho¸, dÞch vô cïng toµn bé ho¹t ®éng nh»m ®Èy nhanh qu¸ tr×nh tiªu thô vµ thu håi vèn ®Æc biÖt lµ ho¹t ®éng Marketing vµ c«ng t¸c tµi chÝnh cña doanh nghiÖp. c. ¶nh hëng cña c¬ chÕ thÞ trêng ®Õn viÖc thu lîi nhuËn cña doanh nghiÖp. C¬ chÕ thÞ trêng t¹o ra sù c©n b»ng gi÷a gi¸ c¶ cña ngêi s¶n xuÊt vµ gi¸ c¶ mµ ngêi tiªu dïng cã thÓ chÊp nhËn ®îc. NÕu doanh nghiÖp n¾m b¾t ®óng thÞ trêng th× lîi nhuËn ®îc ®¶m b¶o. Gi¸ c¶ lu«n biÕn ®éng nªn cÇn ph¶i n¾m b¾t nã mét c¸ch chÝnh x¸c vµ cã nh÷ng ph¶n øng kÞp thêi. C¬ chÕ thÞ trêng t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c doanh nghiÖp tù do di chuyÓn sang c¸c ngµnh cã lîi nhu©n cao. C¬ chÕ thÞ trêng t¹o ®iÒu kiÖn cho doanh nghiÖp tù do di chuyÓn t b¶n cña m×nh sang ngµnh cã tû suÊt lîi nhuËn cao. C¬ chÕ thÞ trêng ®ßi hái c¸c doanh nghiÖp n¨ng ®éng , c¹nh tranh, v¬n lªn kh«ng ngõng c¶ vÒ lîng vµ chÊt nghÜa lµ hä ph¶i t×m tßi trong thÞ trêng ngµnh nµo cã lîi nhuËn cao vµ tõ ®ã quyÕt ®Þnh chuyÓn ®æi s¶n xuÊt. C¬ chÕ thÞ trêng lµm cho doanh nghiÖp canh tranh víi nhau. C¹nh tranh lµ cuéc ®Êu tranh gi÷a nh÷ng ngêi s¶n xuÊt hµng ho¸ ®Ó giµnh ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt vµ tiªu thô cã lîi h¬n, cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp nh»m thu ®îc lîi nhuËn lín nhÊt, ph¶n ¸nh tÝnh chÊt tù ph¸t cña s¶n xuÊt vµ trao ®æi. Ngêi s¶n xuÊt ®a ra thÞ trêng hµng ho¸ cña m×nh vµ kh¸ch hµng sÏ bá phiÕu cho s¶n 17 phÈm cña hä b»ng tiÒn. C¹nh tranh lµm cho doanh nghiÖp ph¶i ®æi míi vÒ kü thuËt, c«ng nghÖ ®Ó t¹o ra nh÷ng s¶n phÈm mÉu m· ®Ñp phï hîp víi thÞ hiÕu ngêi tiªu dïng, chÊt lîng tèt vµ mét møc gi¸ hîp lý ®Ó giµnh ®îc phÇn th¾ng trªn thÞ trêng. C¬ chÕ thÞ trêng thùc hiÖn b×nh tuyÓn tù nhiªn vµ rÊt c«ng b»ng tøc lµ doanh nghiÖp nµo s¶n xuÊt kinh doanh cã lîi nhuËn cao sÏ tiÕp tôc s¶n xuÊt vµ më réng doanh nghiÖp cßn nh÷ng doanh nghiÖp lµm ¨n thua lç tù gi¸c sÏ rêi khái th¬ng trêng. Tuy nhiªn kh«ng mét tÊm hu©n ch¬ng nµo l¹i kh«ng cã mÆt tr¸i cña nã vµ lîi nhuËn còng vËy. Môc ®Ých cña doanh nghiÖp lµ thu lîi nhuËn tèi ®a v× vËy mµ hä cã thÓ l¹m dông tµi nguyªn x· héi g©y « nhiÔm m«i trêng sèng cña con ngêi mµ x· héi ph¶i g¸nh chÞu. Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt c¸c doanh nghiÖp chØ quan t©m nh÷ng mÆt hµng cã nhiÒu lîi nhuËn do ®ã dÉn ®Õn t×nh tr¹ng mÊt c©n ®èi trong nÒn kinh tÕ, thÊt nghiÖp, tÖ n¹n x· héi... Còng v× môc tiªu lîi nhuËn tèi ®a mét sè doanh nghiÖp trèn thuÕ, s¶n xuÊt hµng gi¶, hµng kÐm chÊt lîng; dïng c¸c thñ ®o¹n c¹nh tranh kh«ng lµnh m¹nh, vi ph¹m ph¸p luËt... MÆt tr¸i cña lîi nhuËn muèn ®îc gi¶i quyÕt cÇn ph¶i cã sù can thiÖp cña nhµ níc. d.C¸c biÖn ph¸p ®Ó t¨ng lîi nhuËn Cã rÊt nhiÒu ph¬ng ph¸p kh¸c nhau ®Ó thu lîi nhuËn cao, mçi doanh nghiÖp cã c¸c biÖn ph¸p kh«ng gièng nhau. Tuy nhiªn cã mét sè ph¬ng ph¸p c¬ b¶n sau: Doanh nghiÖp ph¶i n¾m v÷ng t©m lý thÞ hiÕu kh¸ch hµng. Nh÷ng s¶n phÈm mÉu m· ®Ñp, chÊt lîng tèt, gi¸ rÎ lu«n ®îc tiªu thô rÊt nhanh. Muèn giµnh ®îc phÇn th¾ng trªn thÞ trêng ph¶i quan t©m tíi chÊt lîng, mÉu m·, gi¸ c¶ s¶n phÈm. §Èy nhanh thêi gian s¶n xuÊt vµ thêi gian lu th«ng lµ mét biÖn ph¸p h÷u hiÖu ®Ó thu lîi nhuËn. §Èy nhanh thêi gian s¶n xuÊt b»ng c¸ch c¶i tiÕn kü thuËt t¨ng cêng ¸p dông nh÷ng kü thuËt míi vµo s¶n xuÊt kh«ng ngõng s¸ng kiÕn vµ n©ng cao tr×nh ®é c«ng nh©n. §Èy nhanh thêi gian lu th«ng b»ng c¸ch qu¶ng c¸o khuyÕn m¹i. Doanh nghiÖp t¹o ra nh÷ng s¶n phÈm tèt ®Ó t¹o uy tÝn cña doanh nghiÖp trªn thÞ trêng vµ t¹o ra nh÷ng kh¸ch hµng thuû chung víi s¶n phÈm cña doanh nghiÖp. Doanh nghiÖp cã nh©n viªn cã lµnh nghÒ híng dÉn kh¸ch hµng c¸ch sö dông vµ l¾p ®Æt ®èi víi nh÷ng s¶n phÈm hiÖn ®¹i. Mét yÕu tè cã tÝnh chÊt quyÕt ®Þnh ®èi víi sù tån t¹i ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp ®ã lµ th¸i ®é cña chñ doanh nghiÖp tríc c¸c nhu cÇu cña thÞ trêng, chñ doanh nghiÖp, n¨ng ®éng s¸ng t¹o vµ cã kh¶ n¨ng ngo¹i giao tèt. SÏ rÊt thiÕu sãt nÕu nh kh«ng ®Ò cËp ®Õn c¸c chÝnh s¸ch, nh÷ng c«ng cô mµ nhµ níc sö dông ®Ó ®¶m b¶o cho c¸c doanh nghiÖp ®¹t lîi nhuËn cao: 18 Nhµ níc thiÕt lËp c¸c khu«n khæ luËt ph¸p ®Ó t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng kinh tÕ. Nhµ níc t¹o ra hµnh lang ph¸p luËt cho c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ b»ng c¸ch ®Æt ra c¸c ®iÒu luËn c¬ b¶n vÒ quyÒn së h÷u tµi s¶n vµ sù ho¹t ®éng cña thÞ trêng, ®Æt ra nh÷ng quy ®Þnh chi tiÕt cho ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp. §¶m b¶o æn ®Þnh, vÒ chÝnh trÞ x· héi, còng lµ biÖn ph¸p ®Ó Nhµ níc t¹o ®iÒu kiÖn cho doanh nghiÖp thu lîi nhuËn. Nhµ níc th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch tµi chÝnh tiÒn tÖ vµ tÝn dông ®Ó t¹o ®iÒu kiÖn cho doanh nghiÖp ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶ thu lîi nhuËn cao. Nhµ níc x©y dùng kÕt cÊu h¹ tÇng cho nÒn kinh tÕ, s¶n xuÊt ra c¸c hµng ho¸ c«ng céng, thùc hiÖn c«ng b»ng x· héi t¹o ®iÒu kiÖn cho giíi kinh doanh lµm ¨n cã hiÖu qu¶. c. Sù kh¸c nhau gi÷a lîi nhuËn cña c¸c xÝ nghiÖp t b¶n chñ nghÜa vµ lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ViÖt Nam. Trong nÒn s¶n xuÊt t b¶n chñ nghÜa, ®Ó theo ®uæi môc ®Ých thu lîi nhuËn cao c¸c nhµ t b¶n s½n sµng dïng c¸c biÖn ph¸p cìng bøc kinh tÕ vµ cìng bøc siªu kinh tÕ ®èi víi c«ng nh©n. Nhµ t b¶n thu ®îc lîi nhuËn cµng nhiÒu t b¶n cña hä cµng lín lªn cµng nhanh n¨ng lùc chÌn Ðp ®èi thñ c¹nh tranh cµng m¹nh. Trong ®iÒu kiÖn chñ nghÜa ®Õ quèc c¸c tæ chøc ®éc quyÒn t b¶n chñ nghÜa dùa vµo viÖc t¨ng cêng bãc lét nh©n d©n lao ®éng chiÕm ®îc mét phÇn lîi nhuËn trong tay giai cÊp t s¶n h¹ng trung cíp bãc c¸c níc kÐm ph¸t triÓn vµ c¸c níc thuéc ®Þa vµ dùa vµo qu©n sù ®Ó ®¶m b¶o lîi nhuËn ®éc quyÒn cao. Kinh tÕ thÞ trêng ViÖt Nam còng nh»m môc ®Ých thu lîi nhuËn. Lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ViÖt Nam kh«ng ph¶i lµ kÕt qu¶ cña viÖc bãc lét søc lao ®éng kh«ng ph¶i lµ quan hÖ ngêi bãc lét ngêi nh trong chñ nghÜa t b¶n, v× t liÖu s¶n xuÊt thuéc së h÷u x· héi. Lîi nhuËn lµ sè chªnh lÖch gi÷a gi¸ c¶ s¶n phÈm vµ gi¸ thµnh s¶n phÈm cña xÝ nghiÖp. NÕu trong gi¸ c¶ s¶n phÈm bao gåm c¶ thu nhËp thuÇn tuý t©p trung cña Nhµ níc (díi h×nh thøc thuÕ chu chuyÓn) th× sè chªnh lÖch gi÷a gi¸ c¶ hµng ho¸ vµ gi¸ thµnh cña nã ph¶i trõ ®i thuÕ chu chuyÓn. Sè cßn l¹i lµ lîi nhuËn. Do ®ã trong ®iÒu kiÖn gi¸ c¶ nhÊt ®Þnh, lîi nhuËn trùc tiÕp ph¶n ¸nh sù biÕn ®éng cña gi¸ thµnh s¶n phÈm. Mét phÇn lîi nhuËn ®îc gi÷ l¹i ë xÝ nghiÖp ®Ó më réng s¶n xuÊt c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sinh ho¹t vµ x· héi cña c«ng nh©n viªn chøc còng nh ®Ó lµm tiÒn thëng, phÇn lîi nhuËn cßn l¹i th× nép vµo ng©n s¸ch Nhµ níc dïng cho nhu cÇu toµn quèc. 19 KÕt luËn Nghiªn cøu vÊn ®Ò ph¹m trï lîi nhuËn gióp cho t«i cã mét c¸ch nh×n s©u s¾c h¬n vÒ nguån gèc b¶n chÊt cña lîi nhuËn vµ hÖ thèng ®îc c¸c quan ®iÓm vÒ lîi nhuËn cña c¸c trêng ph¸i kinh tÕ tõ tríc chñ nghÜa M¸c ®Õn thêi kú chñ nghÜa M¸c. Lîi nhuËn kh«ng ph¶i lµ vÊn ®Ò cæ xa mµ nã lµ vÊn ®Ò kinh tÕ tån t¹i mµ chõng nµo s¶n xuÊt cßn mang h×nh th¸i hµng ho¸. §Æc biÖt ®èi víi níc ta hiÖn nay vÊn ®Ò lîi nhuËn cÇn ®îc quan t©m. Nghiªn cøu vÊn ®Ò lîi nhuËn gióp t«i ph©n biÖt lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng ViÖt Nam vµ lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ t b¶n chñ nghÜa. Lîi nhuËn trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng lµ mét thø dÇu nhít lµ ®éng lùc chi phèi ho¹t ®éng. Lîi nhuËn lµ chØ tiªu rÊt quan träng nã ph¶n ¸nh toµn bé ho¹t ®éng kÕt qu¶ ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh nghiÖp tõ lóc b¾t ®Çu t×m kiÕm thÞ trêng cho tíi kh©u b¸n s¶n phÈm hµng ho¸. Lîi nhuËn lµ chØ tiªu tæng hîp ph¶n ¸nh c¶ vÒ mÆt lîng vµ mÆt chÊt cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh. 20

- Xem thêm -