Hoàn thiện thiết chế tự chủ của tổ chức khoa học và công nghệ (Nghiên cứu trường hợp cơ sở nghiên cứu và triển khai có dùng ngân sách nhà nước)

  • Số trang: 139 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 14 |
  • Lượt tải: 0
nhattuvisu

Đã đăng 26946 tài liệu

Mô tả:

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆN CHIẾN LƯỢC VÀ CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ HOÀN THIỆN THIẾT CHẾ TỰ CHỦ CỦATỔ CHỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CƠ SỞ NGHIÊN CỨU VÀ TRIỂN KHAI CÓ SỬ DỤNG NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC) LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Mã số: 60.34.70 Khóa: 2007 - 2010 Người thực hiện: Trần Ngọc Hoa Hướng dẫn khoa học: TS. Mai Hà HÀ NỘI - 2010 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆN CHIẾN LƯỢC VÀ CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRẦN NGỌC HOA HOÀN THIỆN THIẾT CHẾ TỰ CHỦ CỦATỔ CHỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CƠ SỞ NGHIÊN CỨU TRIỂN KHAI CÓ SỬ DỤNG NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC) LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Mã số: 60.34.70 Khóa: 2007 - 2010 HÀ NỘI - 2010 5 MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ............................................................................ 1 PHẦN MỞ ĐẦU ............................................................................................................ 2 1. Sự cần thiết của nghiên cứu ............................................................. 2 2. Tình hình nghiên cứu ....................................................................... 4 3. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................ 5 4. Phạm vi nghiên cứu, mẫu khảo sát ................................................. 5 5. Nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................... 6 6. Câu hỏi nghiên cứu .......................................................................... 6 7. Giả thuyết nghiên cứu……………………….…………………………..6 8. Phương pháp chứng minh giả thuyết .............................................. 7 9. Đóng góp của luận văn .................................................................... 7 10. Bố cục của Luận văn ...................................................................... 7 Chương 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT CHẾ TỰ CHỦ CỦA TỔ CHỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU TRIỂNKHAI CÓ SỬ DỤNG NGÂN SÁCH CỦA NHÀ NƯỚC ............................................................. 8 1.1 Một số khái niệm cơ bản ................................................................ 9 1.1.1. Thiết chế ............................................................................................ 9 1.1.2. Tự chủ……………...…………………………………………………9 1.1.3. Tự chủ trong hoạt động KHCN ....................................................... 10 1.1.4. Thiết chế tự chủ ............................................................................... 10 1.1.5. Thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN .............................................. 10 1.1.6. Hoạt động khoa học và công nghệ ................................................ 10 1.1.7. Nghiên cứu khoa học……………………...………………………..11 1.1.8. Phát triển công nghệ. ....................................................................... 11 1.1.9.Triển khai thực nghiệm .................................................................... 11 1.1.10. Sản xuất thử nghiệm. .................................................................... 11 1.1.11. Dịch vụ KHCN ............................................................................... 11 1.1.12. Tổ chức KHCN .............................................................................. 12 1.1.13. Tổ chức nghiên cứu triển khai .................................................... 12 1.1.14. Tổ chức nghiên cứu triển khai có sử dụng ngân sách nhà nước ……………………………………………………………………………...12 1.2. Đặc điểm, vai trò thiết chế tự chủ trong hoạt động KHCN, thiết chế tự chủ đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ........ 12 5 1.2.1. Đặc thù của hoạt động KHCN ...................................................... 12 1.2.2. Vai trò, yêu cầu đối với thiết chế tự chủ trong hoạt động KHCN 13 1. 3 Tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường ............................................................................................ 14 1.3.1 Vai trò của tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường ...................................................................................... 14 1.3.2 Một số vấn đề đặt ra đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước khi chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường ................................... 16 1.4 Các mặt tự chủ của các tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ................................................................................................... 20 1.4.1. Tự chủ về nhiệm vụ, nội dung nghiên cứu: . ............................... 20 1.4.2 Tự chủ về sử dụng nhân lực .......................................................... 21 1.4.3. Tự chủ quản lý tài chính…………………...………………………23 1.4.4 Tự chủ về sở hữu, sử dụng, công bố kết quả nghiên cứu............. 23 1.5 Kinh nghiệm tự chủ trong hoạt động R-D của một số nước trên thế giới ............................................................................................... 24 1.5.1 Cộng hoà Liên bang Đức .................................................................. 24 1.5.2. Trung Quốc ...................................................................................... 26 1.5.3 CHLB Nga ....................................................................................... 29 1.5.4 Hàn Quốc .......................................................................................... 31 1.6 Đầu tư cho R-D của một số nước trên thế giới ............................ 33 1.6.1. Xu hướng đầu tư cho R-D ............................................................... 33 1.6.2 Tỷ lệ đầu tư cho R-D (xem phụ lục I).............................................. 35 1.7. Kết luận Chương I……………………………………………………39 Chương 2.THỰC THI THIẾT CHẾ TỰ CHỦ CỦA TỔ CHỨC KHCN, TỔ CHỨC R - D CÓ SỬ DỤNG NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM .............. 40 2.1. Thực trạng tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ............................................................................................ 40 2.1.1. Về tổ chức và hoạt động của tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ................................................................................................... 40 2.1.2. Về cơ chế hoạt động ....................................................................... 43 2.1.3 Đầu tư ngân sách nhà nước cho hoạt động KHCN giai đoạn 2000 – 2009 44 2.1.4 Về nguồn nhân lực trong tổ chức KHCN ....................................... 45 5 2.2 Việc thực thi thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước .............................................................. 47 2.2.1. Hành lang pháp lý về thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ...................................................... 47 2.2.2 Việc thực thi các thiết chế tự chủ đối với các tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ....................................................................... 49 Việc thực hiện thiết chế tự chủ của tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trước giai đoạn trước khi ban hành Luật KHCN .......... 49 2.3. Đánh giá việc thực thi thiết chế tự chủ đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ................................................................... 63 2.3.1 Những mặt được .............................................................................. 63 2.3.2. Một số hạn chế ................................................................................. 69 2.4. Phân tích nguyên nhân................................................................. 71 2.4.1. Nguyên nhân khách quan ................................................................ 71 4.2.2 Nguyên nhân chủ quan.................................................................... 71 2.5 Kết luận Chương 2 ....................................................................... 74 Chương 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THIẾT CHẾ TỰ CHỦ CỦA TỔ CHỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, TỔ CHỨC R-D CÓ SỬ DỤNG NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC ........................................................................... 76 3.1. Định hướng phát triển KHCN ..................................................... 76 3.1.1. Định hướng phát triển ..................................................................... 76 3.1.2. Mục tiêu hoạt động KHCN trong giai đoạn 2011- 2015 .................. 77 3.2. Một số giải pháp hoàn thiện thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, của tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước .............................. 78 3.2.1 Về giải pháp vĩ mô............................................................................. 78 3.2.2 Một số giải pháp cụ thể ..................................................................... 83 3.3 Kết luận Chương 3 ........................................................................ 90 Phần III: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................. 91 1.1 Kết luận ......................................................................................... 91 1.2. Khuyến nghị ................................................................................. 92 1.2.1 Đối với các cơ quan quản lý nhà nước ............................................. 92 1.2.2 Đối với các tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ............... 93 1.2.3 Đối với các doanh nghiệp ................................................................. 94 Phần IV. TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ PHỤ LỤC ......................................... 95 1.1 Tài liệu tham khảo ........................................................................ 95 5 2.2 Phụ lục .......................................................................................... 98 Phụ lục 1: Đầu tư ngân sách cho R-D của một số nước trên thế giới ...... 98 2.2.2 . Phụ lục II: Một số văn bản pháp luật có liên quan quy định về tự chủ trong hoạt động KHCN ..................................................................... 103 2.2.3 Phụ lục III. NIS và kinh nghiệm của một sô nước phát triển trong thực thi NIS ............................................................................................. 105 2.2.4. Phụ lục IV: Tiêu chí chất lượng nghiên cứu R-D của một số nước trên thế giới .............................................................................................. 131 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1 KHCN Khoa học và công nghệ 2 R-D Nghiên cứu triển khai 3 CHLB Cộng hòa liên bang 4 SX-KD Sản xuất, kinh doanh 5 OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế 6 GERD Đầu tư cho R-D 7 GBAORD Phân bổ ngân sách của Chính phủ cho R-D 8 KT-XH Kinh tế - xã hội 9 NIS Hệ thống đổi mới quốc gia 10 NN-PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn 11 IMI Viện máy và dụng cụ công nghiệp 12 GDP Tổng sản phẩm quốc nội 13 CNH-HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa 2 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu KHCN đóng vai trò quan trọng trong phát triển vào tăng trưởng KT-XH, quốc phòng và an ninh, tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Kinh nghiệm của nhiều nước đã và đang phát triển cho thấy: đầu tư cho KHCN là con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất cho phát triển của mỗi quốc gia. Ở Việt Nam, cùng với giáo dục, KHCN được Nhà nước coi là quốc sách hàng đầu, điều này đã được khẳng định ngay trong Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001). Do vậy, hoạt động KHCN trong những năm qua đã có những bước chuyển biến, đạt được một số tiến bộ và kết quả nhất định, đóng góp đáng kể cho tăng trưởng KT-XH của đất nước. Nhằm tạo điều kiện cho phát triển hoạt động KHCN của Việt Nam, nhiều văn bản quan trọng về định hướng chiến lược và cơ chế, chính sách phát triển KHCN đã được Đảng và Nhà nước ban hành như: Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2 khoá VIII ngày 24 tháng 12 năm 1996 của Ban chấp hành trung ương Đảng về định hướng chiến lược phát triển KHCN trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhiệm vụ đến năm 2000; Kết luận của Hội nghị Trung ương 6 khoá IX (2002); Luật KHCN năm 2000; Chiến lược phát triển KHCN Việt Nam đến năm 2010 (2003); Luật Sở hữu trí tuệ (2004), Luật Chuyển giao công nghệ (2005), Luật Công nghệ cao (2008) và nhiều văn bản quan trọng khác về xây dựng tiềm lực và đổi mới cơ chế quản lý KHCN cũng đã không ngừng được ban hành, bổ sung và hoàn thiện nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo trong hoạt động KHCN. Mặc dù KHCN đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể như góp phần tăng trưởng kinh tế, giữ vững an ninh quốc phòng, bảo vệ môi trường…Tuy nhiên hoạt động KHCN còn bộc lộ một số hạn chế cơ bản như: "Chưa thực sự gắn kết 3 với nhu cầu và hoạt động của các ngành kinh tế, xã hội; chậm đưa vào ứng dụng những kết quả đã nghiên cứu được; trình độ KHCN của ta còn thấp nhiều so với các nước xung quanh; năng lực tạo ra công nghệ mới còn rất có hạn. Các cơ quan nghiên cứu khoa học chậm được sắp xếp cho đồng bộ, còn phân tán, thiếu phối hợp, do đó đạt hiệu quả thấp. Các viện nghiên cứu và các doanh nghiệp, các trường đại học chưa gắn kết với nhau. Việc đầu tư xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật thiếu tập trung và dứt điểm cho từng mục tiêu. Cán bộ KHCN có trình độ cao tuy còn ít, song chưa được sử dụng tốt."1 Nghiên cứu lịch sử hình thành các tổ chức KHCN ở nước ta trong những năm qua, chúng ta thấy phần lớn tổ chức KHCN của Việt Nam là do nhà nước thành lập và quản lý, hoạt động theo chỉ đạo của cơ quan nhà nước là cơ quan chủ quản vì vậy mà tính năng động, thích ứng với cơ chế thị trường chưa cao, có thể thấy rõ qua các mặt sau: - Hiệu quả hoạt động của các tổ chức KHCN còn chưa đồng đều; kết quả nghiên cứu của cơ sở nghiên cứu KHCN tính ứng dụng chưa cao; mức thu nhập của cán bộ khoa học còn thấp - Số phát minh, sáng chế đăng ký bản quyền, số công trình nghiên cứu đăng trên các tạp chí chuyên ngành về khoa học của thế giới và khu vực chưa nhiều. - Nhiều tổ chức R-D của Nhà nước còn chưa thích ứng với hoạt động trong cơ chế thị trường, nguồn kinh phí nghiên cứu chủ yếu vẫn dựa vào ngân sách của Nhà nước. - Hành lang pháp lý về tổ chức và hoạt động của tổ chức KHCN, tổ chức R-D đã có nhưng việc thực hiện còn gặp nhiều bất cập. - Các hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân nhưng trong đó nguyên nhân là do cơ chế quản lý KHCN hiện nay chưa phù hợp. Nâng cao tính tự chủ của tổ chức KHCN nói chung và của cơ sở nghiên cứu triển khai (R-D) có sử dụng ngân sách nhà nước là vấn đề quan trọng và cấp thiết để các tổ chức (1) Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IX. 4 này hoạt động có hiệu quả, phát huy vai trò chủ động, sáng tạo, góp phần thiết thực cho phát triển KT-XH. Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển kinh tế tri thức, ứng phó với khủng hoảng kinh tế toàn cầu và diễn biến bất thường của thời tiết, biến đổi khí hậu thì vai trò của KHCN hơn bao giờ hết cần phải tiên phong trong việc giải quyết các vấn đề như dự báo xu hướng phát triển kinh tế; dự báo, ứng phó với các biến động về thời tiết như biến đổi khí hậu; nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm, hàng hóa, chất lượng cuộc sống người dân…Ở nước ta, các cơ sở R-D có sử dụng ngân sách nhà nước có thể coi là những hạt nhân nòng cốt trong hoạt động nghiên cứu KHCN. Do vậy, việc nghiên cứu để các cơ sở này có môi trường thuận lợi, phát huy tính chủ động, tạo ra nhiều kết quả nghiên cứu có chất lượng cao, đóng góp thiết thực cho quá trình CNH - HĐH đất nước là vấn đề hết sức cấp thiết. Đây là vấn đề có liên quan đến nhiều chính sách lớn như đầu tư cho KHCN, thị trường KHCN, chính sách đào tạo nguồn nhân lực, chính sách tài chính, năng lực, trình độ KHCN trong nước… Do vậy, trong khuôn khổ một luận văn cao học, với thời gian có hạn, kinh nghiệm nghiên cứu còn hạn chế, tác giả chỉ xin tập trung nghiên cứu về “Hoàn thiện thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN (nghiên cứu trường hợp cơ sở nghiên cứu triển khai có sử dụng ngân sách nhà nước)”. 2. Tình hình nghiên cứu Vấn đề nghiên cứu về tự chủ đối với tổ chức KHCN nói chung và cơ sở RD nói riêng đã được nhiều công trình khoa học trong nước nghiên cứu. Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu quan trọng sau: - Đề tài cấp bộ về “Phương pháp luận đánh giá hiệu quả hoạt động của các tổ chức R-D của Việt Nam trong điều kiện nền kinh tế chuyển đổi”, 2002 - Đề tài cấp bộ về “Nghiên cứu luận cứ khoa học cho việc xây dựng các cơ chế, chính sách về vấn đề tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức R-D” năm 2002. 5 - Đề tài cấp bộ về “Nghiên cứu sự chuyển đổi một số tổ chức R-D sang hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp và sự hình thành và phát triển doanh nghiệp KHCN ở Việt Nam”, 2005. - Đề tài cấp bộ về “Nghiên cứu sự phát triển của tổ chức R-D ở một số nước chọn lọc và Việt Nam”, năm 2007. Tuy nhiên, các nghiên cứu trên chủ yếu tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận về tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức R-D, điều kiện chuyển đổi tổ chức RD sang hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp; về sự phát triển của tổ chức R-D, kinh nghiệm đổi mới quản lý KHCN của một số nước trên thế giới chưa có nghiên cứu chuyên sâu việc thực thi tự chủ trong tổ chức KHCN nói chung và tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước nói riêng trong điều kiện Việt Nam hiện nay. Do vậy, trong phạm vi luận văn này, ngoài việc kế thừa các kết quả nghiên cứu của các công trình đã nêu trên, luận văn sẽ nghiên cứu về thực thi thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, trọng tâm là tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước và đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với loại hình tổ chức này ở Việt Nam. 3. Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, trọng tâm là tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ở Việt Nam để nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức này. 4. Phạm vi nghiên cứu, mẫu khảo sát Trong phạm vi một luận văn cao học và với khả năng cho phép, tác giả tập trung nghiên cứu về thiết chế tự chủ đối với tổ chức KHCN, trường hợp cơ sở R-D có sử dụng ngân sách nhà nước (không bao gồm các tổ chức nghiên cứu cơ bản, tổ chức giáo dục đào tạo; dịch vụ KHCN và tổ chức R-D khu vực tư nhân); tự chủ của tổ chức R-D của một số nước như Hàn quốc, Trung Quốc, Đức, Mỹ) ...để so sánh tương quan. Về mặt thời gian: Luận văn nghiên cứu thiết chế tự chủ đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trong khoảng thời gian 10 năm trở lại 6 đây để thấy được sự chuyển biến cũng như tác động của thiết chế tự chủ đối với hoạt động của tổ chức này. Mẫu khảo sát: Các báo cáo của các viện R-D có sử dụng ngân sách nhà nước, các báo cáo tổng hợp các đề tài, các báo cáo giám sát của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội có liên quan đến nội dung nghiên cứu. 5. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu những vấn đề lý luận về thiết chế tự chủ đối với tổ chức KHCN, trọng tâm là tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước; kinh nghiệm xây dựng và thực thi thiết chế tự chủ ở một số nước trên thế giới. - Việc thực thi thiết chế tự chủ trong các tổ chức KHCN, tổ chức R - D có sử dụng ngân sách nhà nước. - Giải pháp hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước. 6. Câu hỏi nghiên cứu Giải pháp nào để hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước? 7. Giả thuyết nghiên cứu - Hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước cần các giải pháp vĩ mô như xây dựng và ban hành khung chính sách cho KHCN bao gồm hệ thống đổi mới quốc gia (NIS), Chiến lược KHCN đến 2020; hoàn thiện hệ thống pháp luật về thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước theo hướng đồng bộ. - Hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước cần có các giải pháp cụ thể trong tổ chức thực hiện về xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá; về nguồn nhân lực; về cơ chế chính sách tài chính; về hoàn thiện cơ chế hoạt động của bộ máy quản lý nhà nước về KHCN… 7 8. Phương pháp chứng minh giả thuyết - Luận văn được nghiên cứu dựa trên lý thuyết về quản lý KHCN; khoa học quản lý, lý thuyết về tổ chức. - Phương pháp thu thập, nghiên cứu tài liệu từ các tổ chức R-D sử dụng ngân sách nhà nước có chọn điểm. - Phương pháp tổng hợp, phân tích số liệu báo cáo của một số cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức KHCN; tổng công ty, tập đoàn kinh tế nhà nước. 9. Đóng góp của luận văn - Về mặt lý luận, Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu về thiết chế tự chủ đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trong tình hình hiện nay với mục đích đưa ra cơ sở lý luận nhằm hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với tổ chức này. - Về mặt thực tiễn, Luận văn đưa ra một số giải pháp có thể ứng dụng để góp phần hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với các tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trong tình hình hiện nay, có thể sử dụng cho việc sửa đổi hoàn thiện pháp luật tự chủ của hoạt động KHCN trong thời gian tới. Như vậy, với kết quả đạt được, Luận văn hy vọng sẽ góp phần hoàn thiện về phương diện lý luận và thực tiễn trong việc hoàn thiện thiết chế tự chủ đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước ở Việt Nam nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của tổ chức này; đồng thời, góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về KHCN. 10. Bố cục của Luận văn Bố cục Luận văn gồm 3 phần. Phần I: Mở đầu Phần II: Nội dung Luận văn, gồm 3 chương: Chương I: Những vấn đề lý luận về thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước. 8 Chương II: Thực thi thiết chế tự của các tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước. Chương III: Một số giải pháp hoàn thiện thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN, tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước Phần III: Kết luận Phần IV: Tài liệu tham khảo và phụ lục kèm theo. Hoàn thành được Luận văn này, tác giả xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn khoa học của TS. Mai Hà, Viện trưởng Viện chiến lược chính sách KHCN, đã giúp tận tình giúp đỡ về phương pháp, tài liệu và kinh nghiệm nghiên cứu. Tác giả cũng xin cảm ơn Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Lãnh đạo và các đồng nghiệp thuộc Vụ Khoa học, Công nghệ và Môi trường - Văn phòng Quốc hội và các bạn Lớp Cao học K12 đã động viên, giúp đỡ nhiệt tình cho tác giả trong suốt quá trình hoàn thành Luận văn. 9 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THIẾT CHẾ TỰ CHỦ CỦA TỔ CHỨC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1.1. Thiết chế là quy định bắt buộc phải tuân thủ2. Thiết chế là khái niệm chỉ toàn bộ hệ thống tổ chức và hệ thống giám sát mọi hoạt động của xã hội. Nhờ các thiết chế mà các quan hệ xã hội kết hợp lại với nhau, đảm bảo cho các cộng đồng hoạt động nhịp nhàng. 1.1.2. Tự chủ là tự điều hành, quản lý mọi công việc của minh không bị ai chi phối3. Tự chủ là việc chủ động, toàn quyền quyết định các vấn đề thuộc về quyền và nghĩa vụ theo luật định. Ví dụ, tự chủ về tài chính, tự chủ về nguồn lực. Tự chủ trong tiếng Anh (Autonomy) được hiểu là sự chủ động, tự quyết định về một số mặt, một số lĩnh vực nào đó. Tự chủ của tổ chức là quyền tự điều hành các hoạt động 4. Tự chủ của tổ chức là được tự minh quyết định các mục tiêu, các ưu tiên và thực hiện các mục tiêu ưu tiên này nếu tổ đó phục vụ xã hội tốt5. Theo tác giả Berdahl, có 2 loại tự chủ là tự chủ thực sự (substantial autonomy) và tự chủ về quy trình (proceduce autonomy). Tự chủ thực sự là tự chủ toàn quyền từ khâu tự định đoạt các hướng nghiên cứu, phát triển, các dịch vụ mà không cần phải tuân theo các định hướng chiến lược phát triển KT-XH và KHCN, đến khâu điều hành không có sự can thiệp của các cấp quản lý trong việc phân bổ, bố trí nguồn lực. Hoạt động của tổ chức này chỉ chịu sự điều chỉnh của pháp luật có liên quan như pháp luật lao động, pháp luật tài chính…Tự chủ thực sự, xét về bản chất và thực tế là thường gắn với các tổ chức tư nhân, nơi mà quyền sở hữu thuộc về một cá nhân hay một nhóm người thì cá nhân hay nhóm người này có toàn quyền quyết định phương thức hoạt động và 2 Từ điển tiếng Việt Từ điển tiếng Việt 4 Theo Brooer Group- một tổ chức chuyên nghiên cứu về các vấn đề chính sách ở Thái Lan. 5 Từ điển Bách khoa giáo dục đại học của Thái Lan 3 10 điều hành của tổ chức mình. Điều này ngược lại với các tổ chức bị chi phối bởi các hệ quản lý hành chính, với các cấp quản lý hành chính6. Tự chủ về quy trình nghĩa là tự điều hành (self- governance) từ khâu điều hành kế hoạch hoạt động đến khâu điều hành tài chính, nhân lực và đánh giá tổ chức. 1.1.3. Tự chủ trong hoạt động KHCN là sự vận dụng những quyền được giao để thực hiện các nhiệm vụ theo sự phân cấp nhưng ngoài các nhiệm vụ này, tổ chức KHCN còn được quyền tự quyết định và tự chịu trách nhiệm để thực hiện tất cả các nhiệm vụ mà pháp luật không cấm7 là việc chủ động thực hiện các nhiệm vụ theo quyền và nghĩa vụ được giao theo luật định và chịu trách nhiệm về các việc thực hiện. 1.1.4. Thiết chế tự chủ được hiểu là toàn bộ các quy định xác lập về quyền tự chủ cũng như các điều kiện bảo đảm để cho các quyền này được thực thi, bao gồm cả vấn đề tổ chức thực hiện, các biện pháp bảo đảm cũng như cơ chế giám sát8. Khi nói về thiết chế, người ta quan tâm nhiều tới khía cạnh tính đồng bộ giữa quy định và tổ chức thực hiện và mối quan hệ giữa các yếu tố trong thiết chế này. 1.1.5. Thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN được hiểu là toàn bộ các quy định pháp luật về quyền tự chủ của tổ chức này và các yếu tố bảo đảm thực hiện quyền tự chủ của tổ chức này, như chính sách tài chính đối với hoạt động nghiên cứu, chính sách về sở hữu trí tuệ, chính sách về tiền, về tài sản... 1.1.6. Hoạt động khoa học và công nghệ là các hoạt động có tính hệ thống, liên quan chặt chẽ đến việc tạo ra, thúc đẩy, hấp thụ, truyền bá và áp dụng tri thức KHCN vào cuộc sống. 6 Nguyễn Thị Anh Thư, phụ lục I Báo cáo tổng hợp đề tài “ Nghiên cứu luận cứ cho việc xây dựng các cơ chế chính sách về vấn đề chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức nghiên cứu và phát triển”, Hà Nội, 2002 7 Hoàng Xuân Long, “Nghiên cứu luận cứ cho việc xây dựng các cơ chế , chính sách về vấn đề chủ, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức nghiên cứu và phát triển” Báo cáo tổng hợp đề tài, Hà Nội, 2002 8 Từ điển tiếng Việt. 11 Hoạt động KHCN là hoạt động "bao gồm nghiên cứu khoa học, R-D, dịch vụ KHCN, hoạt động phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất và các hoạt động khác nhằm phát triển KHCN". 1.1.7. Nghiên cứu khoa học là hoạt động phát hiện, tìm hiểu các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy; sáng tạo các giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiễn. Nghiên cứu khoa học bao gồm nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng 9. 1.1.8. Phát triển công nghệ là hoạt động nhằm tạo ra và hoàn thiện công nghệ mới, sản phẩm mới. Phát triển công nghệ bao gồm triển khai thực nghiệm và sản xuất thử nghiệm 9. 1.1.9.Triển khai thực nghiệm là hoạt động ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học để làm thực nghiệm nhằm tạo ra công nghệ mới, sản phẩm mới 9. 1.1.10. Sản xuất thử nghiệm là hoạt động ứng dụng kết quả triển khai thực nghiệm để sản xuất thử ở quy mô nhỏ nhằm hoàn thiện công nghệ mới, sản phẩm mới trước khi đưa vào sản xuất và đời sống 9. Hình 1. Hoạt động KHCN theo UNESCO FR AR D TT T STS Trong đó: FR – nghiên cứu cơ bản, tạo ra các lý thuyết. AR – nghiên cứu ứng dụng, tạo ra các nguyên lý ứng dụng. D – triển khai, tạo ra các vật mẫu. TT – chuyển giao tri thức, bao gồm chuyển giao công nghệ. T – phát triển công nghệ. STS – dịch vụ KHCN, cung ứng các dịch vụ KHCN10. 1.1.11. Dịch vụ KHCN là các hoạt động phục vụ việc nghiên cứu KHCN; các hoạt động liên quan tới sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ; các dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào tạo, bồi dưỡng, phổ biến, ứng dụng tri thức KHCN và kinh nghiệm thực tiễn9. 9 Điều 3, Luật KHCN Vũ Cao Đàm, Giáo trình Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, 2007 10 12 1.1.12.Tổ chức KHCN là các tổ chức tham gia hoạt động KHCN bao gồm nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu triển khai (tạo vật mẫu, tạo quy trình sản xuất vật mẫu, sản xuất thử nghiệm seri 0). 1.1.13. Tổ chức nghiên cứu triển khai là các tổ chức làm công tác nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (gọi tắt là R-D)9. Theo UNESCO thì tổ chức R-D là đơn vị cơ sở trong nền sản xuất được chuyên môn hóa để thực hiện các hoạt động nghiên cứu KHCN được triển khai thường xuyên và có tổ chức. Theo Từ điển Bách khoa (Liên xô cũ), thì tổ chức nghiên cứu phát triển là cơ quan tiến hành nghiên cứu khoa học và triển khai công nghệ. 1.1.14. Cơ sở nghiên cứu triển khai có sử dụng ngân sách nhà nước là tổ chức nghiên cứu triển khai do cơ quan nhà nước thành lập, sử dụng một phần hoặc toàn bộ nguồn kinh phí cho hoạt động R-D, bao gồm tài sản cố định, kinh phí cho xây dựng cơ bản, cho hoạt động thường xuyên (sau đây xin gọi là tổ chức nghiên cứu triển khai có sử dụng ngân sách nhà nước) (*) 1.2. Đặc điểm, vai trò thiết chế tự chủ trong hoạt động KHCN, thiết chế tự chủ đối với tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước 1.2.1. Đặc thù của hoạt động KHCN 11 Hoạt động khoa học là dạng lao động trí tuệ, gồm tổng thể những hoạt động của con người nhằm tìm hiểu bản chất của sự vật, quy luật diễn biến của các hiện tượng tự nhiên, xã hội... Khi hoạt động này có hệ thống, liên tục thì gọi là hoạt động nghiên cứu khoa học, mà kết quả của hoạt động này là tạo ra tri thức khoa học. Nhìn chung, lao động khoa học có các đặc thù như: tính sáng tạo cao; tính mạo hiểm, rủi ro cao; tính cá thể; tính kế thừa; có độ trễ và khó lượng hoá. (*) Lý do: Trong quá trình nghiên cứu, tác giả nhận thấy dùng cụm từ “tổ chức” được sử dụng thông dụng hơn cụm từ “cơ sở” khi đề cập đến hoạt động nghiên cứu triển khai, tránh hiểu lầm cơ sở là cấp dưới. 11 TS. Hồ Đức Việt, Chủ nhiệm đề tài độc lập cấp nhà nước “Nghiên cứu luận cứ khoa học cho các chính sách và giải pháp xây dựng, phát triển thị trường KHCN ở Việt Nam trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” 2002. 13 Sản phẩm KHCN có tính đặc thù là tính mới và tính trừu tượng cao (là sản phẩm trung gian của quá trình vật hoá tri thức). 1.2.2. Vai trò, yêu cầu đối với thiết chế tự chủ trong hoạt động KHCN a) Vai trò của thiết chế tự chủ trong hoạt động KHCN Như đã trình bày ở trên, bản chất của hoạt động KHCN là lao động trí tuệ, mang tính sáng tạo. Điều này đòi hỏi phải có một cơ chế quản lý phù hợp với tính đặc thù của hoạt động KHCN. Thực tiễn cho thấy, tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát huy tính sáng tạo của lao động KHCN. Có phát huy được tính tự chủ trong hoạt động KHCN thì mới phát huy được tính sáng tạo, quyết đoán của người làm khoa học; khắc phục tình trạng trì trệ trong các tổ chức KHCN hiện nay; tạo ra những sản phẩm có tính ứng dụng cao, gắn kết KHCN với thị trường. b) Yêu cầu đối với thiết chế tự chủ trong hoạt động KHCN - Một là, thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN phải là thiết chế “mở”, luôn đổi mới để theo kịp sự phát triển KHCN và yêu cầu của người nghiên cứu. - Hai là, thiết chế tự chủ của tổ chức KHCN cần được xây dựng trên hệ tiêu chí mới khác biệt so với chuẩn mực của quản lý hành chính, như: thời giờ làm việc, chế độ tiền lương; tuyển dụng, đãi ngộ cán bộ khoa học không theo ngạch, bậc như đối với công chức mà dựa trên hiệu quả công việc, đóng góp của kết quả nghiên cứu cho khoa học, cho phát triển KT-XH. - Ba là, hoạt động KHCN mang tính rủi ro cao nên thiết chế tự chủ cần có cơ chế để bảo đảm cho các tổ chức KHCN có khả năng huy động vốn một cách đa dạng, từ nhiều nguồn để thực hiện các nghiên cứu (như cho vay tín chấp, cơ chế chia sẻ lợi ích trong đầu tư nghiên cứu…). - Bốn là, hiệu quả hoạt động KHCN, đặc biệt hoạt động nghiên cứu thường có “độ trễ” nhất định. Vì vậy cần xem xét giá hiệu quả hoạt động KHCN theo quá trình và tác động tổng thể trên các mặt của KT-XH, trong đó có cả vấn đề về nhận thức và đầu tư cho KHCN là đầu tư cho phát triển. 14 1.3 Tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường 1.3.1 Vai trò của tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước trong nền kinh tế thị trường12 Tổ chức R-D có sử dụng ngân sách nhà nước là một loại hình tổ chức KHCN, do nhà nước thành lập, thuộc sở hữu nhà nước. Sau này, bản thân các tổ chức này liên doanh liên kết hoặc cổ phần hóa nên có sự chuyển đổi về tỷ lệ sở hữu của Nhà nước. Sự tồn tại các tổ chức R-D do nhà nước thành lập là phổ biến ở nhiều nước trên thế giới hiện nay. Điều này xuất phát điểm từ việc nhận thức tầm quan trọng của KHCN đối với phát triển đất nước, các nhà nước thể hiện vai trò của mình qua việc thành lập, đầu tư cho các tổ chức RD nhà nước để thực hiện các nhiệm vụ KHCN cho các phục vụ mục tiêu phát triển. Nhìn chung, các tổ chức R-D do nhà nước thành lập ở các quốc gia nhằm thực hiện các nhiệm vụ/mục tiêu nghiên cứu chủ yếu sau: - Theo định hướng chiến lược phát triển đất nước (chủ yếu là các nghiên cứu cơ bản) không đem lại lợi ích kinh tế trực tiếp hoặc thu hồi vốn chậm mà khu vực tư nhân không tham gia; - Các nhiệm vụ mang lại giá trị kinh tế, ý nghĩa lớn cho cộng đồng đồi hỏi nguồn vốn lớn, khó huy động từ khu vực tư nhân; - Các nhiệm vụ ưu tiên: các nhiệm vụ liên quan đến quốc phòng, an ninh, bí mật quốc gia cần phải quản lý chặt chẽ kết quả nghiên cứu. - Không thể phủ nhận những kết quả mà các tổ chức R-D do Nhà nước thành lập mang lại. Thực tế lịch sử đã cho thấy, sức mạnh quân sự của Đức, Mỹ, sức mạnh kinh tế và quân sự của Liên Xô (trước đây),... đã gắn liền với hiệu quả hoạt động của hệ thống tổ chức R-D thuộc nhà nước. Tuy nhiên, với những diễn biến của tình hình chính trị, kinh tế trên thế giới trong những thập TS. Bạch Tân Sinh, chủ nhiệm đề tài cấp bộ về “Nghiên cứu sự chuyển đổi một số tổ chức R-D sang hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp và sự hình thành và phát triển doanh nghiệp KHCN ở Việt Nam” 2005. 12
- Xem thêm -