Hoàn thiện cơ chế lập dự toán chi ngân sách nhà nước gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở việt nam

  • Số trang: 219 |
  • Loại file: DOC |
  • Lượt xem: 13 |
  • Lượt tải: 0
nhattuvisu

Đã đăng 26946 tài liệu

Mô tả:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH -------------- NGÔ THANH HOÀNG hoµn thiÖn c¬ chÕ lËp dù to¸n chi ng©n s¸ch nhµ níc g¾n víi kÕ ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi ë viÖt nam LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2013 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN TÀI CHÍNH BỘ TÀI CHÍNH -------------- NGÔ THANH HOÀNG hoµn thiÖn c¬ chÕ lËp dù to¸n chi ng©n s¸ch nhµ níc g¾n víi kÕ ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi ë viÖt nam Chuyên ngành : Kinh tế Tài chính - Ngân hàng Mã số : 62.31.12.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS, TS PHẠM NGỌC ÁNH 2. PGS, TS HOÀNG VĂN BẰNG HÀ NỘI - 2013 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã được công bố đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là do tác giả tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tế. Tác giả luận án Ngô Thanh Hoàng MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Danh mục các bảng, biểu, hình vẽ, sơ đồ MỞ ĐẦU Chương 1: LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA CƠ CHẾ LẬP DỰ TOÁN CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC GẮN VỚI KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI 1.1. Một số vấn đề cơ bản về lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trong nền kinh tế thị trường 1.1.1. Khái niệm, yêu cầu lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 1.1.2. Phương thức, quy trình lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 1.1.3. Vai trò của lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 1.2. Những vấn đề cơ bản về lập dự toán ngân sách nhà nước 1.2.1. Khái niệm, đặc điểm và yêu cầu của lập dự toán ngân sách nhà nước 1.2.2. Các phương thức lập dự toán ngân sách nhà nước 1.2.3. Vai trò của lập dự toán ngân sách nhà nước 1.3. Nội dung cơ chế lập dự toán ngân sách nhà nước gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 1.3.1. Mối quan hệ giữa lập dự toán ngân sách nhà nước với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 1.3.2. Nội dung cơ chế gắn kết lập dự toán ngân sách nhà nước và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 1.3.3. Các công cụ chủ yếu đảm bảo gắn kết lập dự toán ngân sách nhà nước với lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội Tiểu kết chương 1 Chương 2: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ LẬP DỰ TOÁN CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC GẮN VỚI LẬP KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở VIỆT NAM THỜI GIAN QUA Thực trạng cơ chế lập dự toán chi ngân sách nhà nước hàng năm gắn với lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trong những năm qua 2.1.1. Cơ chế lập dự toán ngân sách nhà nước hàng năm 2.1.2. Phân tích cơ chế lập dự toán ngân sách nhà nước hàng năm theo phương pháp truyền thống xét ở góc độ gắn kết với việc lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 2.2. Thực trạng thí điểm cơ chế lập dự toán chi ngân sách nhà nước theo khuôn khổ chi tiêu trung hạn gắn với lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trung hạn 2.2.1. Tổng quan kế hoạch thí điểm 2.2.2. Thực trạng thực hiện thí điểm xây dựng kế hoạch tài chính trung hạn và kế hoạch chi tiêu trung hạn ở tầm quốc gia 2.2.3. Thực trạng thực hiện thí điểm ở một số Bộ và địa phương 2.3. Đánh giá thực trạng cơ chế lập dự toán chi ngân sách nhà nước với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo khuôn khổ trung hạn và những vấn đề rút ra 2.3.1. Đánh giá chung về kết quả và những tồn tại, nguyên nhân 2.3.2. Những kết luận rút ra từ công tác thí điểm lập dự toán theo khuôn khổ chi tiêu trung hạn 2.3.3. Những vấn đề cần nghiên cứu 2.4. Kinh nghiệm một số nước trong quá trình xây dựng dự toán ngân sách nhà nước gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 2.4.1. Kinh nghiệm của một số nước 2.4.2. Những kết luận rút ra cho việc lập dự toán ngân sách nhà nước gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam Tiểu kết chương 2 Chương 3: CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ LẬP DỰ TOÁN 2.1. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC GẮN VỚI LẬP KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRUNG HẠN GIAI ĐOẠN 20112020 Ở VIỆT NAM 3.1. Chiến lược, kế hoạch và một số định hướng lớn phát triển kinh tế giai đoạn 2011 - 2020 và những vấn đề đặt ra đối với lập dự toán ngân sách nhà nước theo khuôn khổ trung hạn 3.1.1. Chiến lược phát triển kinh tế giai đoạn 2011 - 2020 3.1.2. Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2015 3.1.3. Những định hướng lớn phát triển kinh tế giai đoạn 2011-2020 3.1.4. Những vấn đề đặt ra đối với lập dự toán ngân sách nhà nước theo khuôn khổ trung hạn gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 3.2. Các giải pháp lập dự toán ngân sách nhà nước gắn kết với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 3.2.1. Định hướng triển khai nhân rộng thí điểm lập dự toán theo khuôn khổ trung hạn và quan điểm, yêu cầu lập dự toán NSNN gắn kết với kế hoạch phát triển KTXH theo khuôn khổ trung hạn 3.2.2. Đổi mới công tác lập dự toán ngân sách nhà nước hàng năm bằng cách hoàn thiện công cụ lập kế hoạch tài chính trung hạn và kế hoạch chi tiêu theo khuôn khổ trung hạn 3.2.3. Đổi mới Luật ngân sách nhà nước ban hành năm 2002 3.2.4. Hoàn thiện công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo phương pháp mới 3.2.5. Cải cách tài chính công nhằm góp phần gắn kết giữa việc lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và lập dự toán ngân sách nhà nước theo khuôn khổ trung hạn 3.2.6. Hoàn thiện các công cụ quản lý đảm bảo gắn kết lập dự toán ngân sách nhà nước với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo khuôn khổ trung hạn 3.3. Các điều kiện thực hiện giải pháp 3.3.1. Về nhận thức và quan tâm chính trị 3.3.2. Môi trường pháp lý 3.3.3. Về tổ chức bộ máy, sự phối kết hợp trách nhiệm, chia sẻ thông tin giữa các Bộ, ngành và nâng cao trình độ nhân lực KẾT LUẬN DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN CTMT: DT: GFS: HCSN: HĐND: IPSAS:Qu Chương trình mục tiêu Dự toán Thống kê tài chính của Chính phủ Hành chính sự nghiệp Hội đồng nhân dân Chuẩn mực kế toán công ỹ tiền tệ quốc tế IMF: KBNN: KH&ĐT: KH: KHPT: KT: KTXH: MTEF: MTFF: NHTW: NS: NSNN: OECD: TC: UBND: XDCB: Kho bạc Nhà nước Kế hoạch và đầu tư Kế hoạch Kế hoạch phát triển Kinh tế Kinh tế - xã hội Kế hoạch chi tiêu trung hạn Kế hoạch tài chính trung hạn Ngân hàng trung ương Ngân sách Ngân sách Nhà nước Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế Tài chính Ủy ban Xây dựng cơ bản DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU TRONG LUẬN ÁN Số hiệu Nội dung Trang Bảng 1.1: So sánh lập NSNN theo phương thức truyền thống và lập NSNN theo kết quả đầu ra trong khuôn khổ chi tiêu trung hạn Bảng 2.1: Tóm tắt quy trình lập dự toán NSNN theo Luật NSNN 2002 Bảng 2.2: Biến động thu NSNN so với GDP qua các năm Bảng 2.3: Cơ cấu chi ngân sách nhà nước qua các năm Bảng 2.4: Vốn duy tu sửa chữa ở thành phố HCM năm 2011 Bảng 2.5: So sánh số liệu dự toán và quyết toán chi ĐTXDCB Bảng 3.1: Các chỉ tiêu chủ yếu của chiến lược phát triển kinh tế 2011 - 2020 Biểu đồ 2.1: Hệ số ICOR của Việt Nam qua các giai đoạn DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN Số hiệu Nội dung Trang Hình 1.1: Mô hình lập dự toán NSNN gắn với kế hoạch trung hạn Hình 2.1: Tổ chức bộ máy lập dự toán NSNN và Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam hiện nay Hình 2.2: Mô hình gắn kết giữa lập dự toán NSNN với KH phát triển KTXH tại Việt Nam hiện hành DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN Số hiệu Nội dung Sơ đồ 1.1: Quan hệ giữa các loại kế hoạch trong hệ thống kế hoạch hóa Trang Sơ đồ 1.2: Quy trình lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội Sơ đồ 1.3: Các yếu tố cơ bản của lập dự toán NS theo đầu ra 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Cải cách, đổi mới và công khai minh bạch về kinh tế, tài chính luôn là điều kiện cần, tiên quyết cho phát triển và phát triển bền vững. Trên thế giới trong những năm gần đây, công cuộc cải cách tài chính công đã được chú trọng hướng tới phát huy vai trò tích cực điều chỉnh và kiểm soát nền kinh tế vĩ mô vốn có của nó. Nội dung cải cách tài chính công được chú trọng toàn diện bao gồm cải cách Ngân sách Nhà nước, cải cách quản lý nợ vay của chính phủ, cải cách công tác kế toán, kiểm toán nhà nước,… Hầu hết các nước đã và đang phát triển đều có xu hướng chuyển đổi công tác quản lý ngân sách theo khoản mục trong khuôn khổ hàng năm sang khuôn khổ trung hạn, lập dự toán theo khuôn khổ trung hạn gắn chặt kết quả đầu ra và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Xu hướng cải cách này đã có những kết quả và hiệu quả rõ rệt, với nguồn lực tài chính một cách có hạn đã đáp ứng được tốc độ phát triển nền kinh tế thế giới cả bề rộng lẫn chiều sâu. Ở Việt Nam với mục tiêu sớm thoát ra khỏi tình trạng kém phát triển vào trước năm 2010 và cơ bản trở thành nước công nghiệp vào năm 2020, thì chính sách tài chính của Việt Nam cho giai đoạn này phải được thiết lập, đổi mới và hoàn thiện nhằm xây dựng một nền tài chính quốc gia đủ mạnh để điều tiết vĩ mô nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững cũng như giải quyết các vấn đề xã hội. Hơn nữa, khi đã trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức thương mại thế giới (WTO), chính sách tài chính của Việt Nam trong giai đoạn tới cần thiết phải có sự tương thích với thông lệ quốc tế, nhằm đưa nền kinh tế Việt Nam hội nhập sâu, rộng với kinh tế thế giới đạt hiệu quả cao, phát huy tối đa tính tiết kiệm và hiệu quả của các nguồn nội lực và ngoại lực. Để đạt được các mục tiêu trên, cần có hệ thống các giải pháp tài chính -Ngân sách đồng bộ, Bộ Tài chính trong nhiều năm qua đã có nhiều chủ trương, biện pháp quan trọng đổi mới hệ thống tài chính quốc gia, nhất là 2 trong lĩnh vực tài chính công. Một trong số cải cách đổi mới đó là thực hiện thí điểm áp dụng cơ chế quản lý NSNN theo đầu ra gắn với kế hoạch tài chính và khuôn khổ chi tiêu trung hạn. Cơ chế lập dự toán Ngân sách Nhà nước theo khuôn khổ chi tiêu trung hạn đã bắt đầu được nghiên cứu và thử nghiệm ở Việt Nam, tuy nhiên làm thế nào để có được cơ chế đồng bộ, hoàn thiện nhằm gắn kết cơ chế lập dự toán với kế hoạch phát triển kinh tế xã hội để đạt được các mục tiêu kế hoạch phát triển kinh tế xã hội vẫn là một thách thức không chỉ cho những nhà nghiên cứu mà còn cho cả các nhà quản lý thực tiễn. Việc tách rời giữa việc lập dự toán NSNN hàng năm với các mục tiêu, chỉ tiêu kế hoạch phát triển kinh tế xã hội trong thực tế đang là vấn đề nổi cộm trong công tác quản lý kinh tế, tài chính hiện nay ở nước ta. Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài: “Hoàn thiện cơ chế lập dự toán chi ngân sách nhà nước gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam” để nghiên cứu. 2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đề tài này có phạm vi rộng, có nhiều vấn đề cần giải quyết, mục tiêu nghiên cứu của luận án là: Chỉ rõ các cơ sở khoa học và thực tiễn về cơ chế lập dự toán chi NSNN đảm bảo sự gắn kết chặt chẽ với KH phát triển KTXH theo khuôn khổ chi tiêu trung hạn. Đánh giá cơ chế gắn kết giữa lập dự toán chi NSNN với KH phát triển KTXH ở Việt Nam những năm qua. Đánh giá, phân tích thực trạng thí điểm của lập dự toán chi NSNN gắn với KH phát triển KTXH theo khuôn khổ trung hạn, hay nói cách khác đó là quá trình thí điểm lập MTFF & MTEF ở Việt Nam trong thời gian qua. Trên cơ sở lý luận và thực tiễn cũng như bài học kinh nghiệm của một số nước đã áp dụng luận án đưa ra một số giải pháp cơ bản để thực thi cơ chế gắn kết này. 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3 Luận án nghiên cứu các nội dung khoa học chủ yếu liên quan tới lập kế hoạch phát triển KTXH và lập dự toán chi NSNN cũng như cơ chế gắn kết giữa lập dự toán chi NSNN với kế hoạch phát triển KTXH ở Việt Nam trong những năm qua và thực trạng thí điểm lập MTFF và MTEF, phân tích cơ chế gắn kết giữa lập dự toán chi NSNN hàng năm theo Luật Ngân sách 2002 với kế hoạch phát triển KTXH từ đó so sánh, phân tích, liên hệ tìm ra một số giải pháp liên quan đến cơ chế gắn kết. Luận án chủ yếu nghiên cứu trong phạm vi cơ chế gắn kết dự toán chi NSNN với kế hoạch phát triển kinh tế, mà không đi sâu vào gắn kết dự toán chi NSNN với kế hoạch phát triển xã hội. Luận án nghiên cứu cơ chế gắn kết trong phạm vi chung mà không phân tích sâu, cụ thể ở một cấp chính quyền nào, cấp Ngân sách nào. 4. Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Trên thế giới ở những năm 90 của thế kỷ XX, các nhà khoa học và các Chính phủ ở một số nước đã nghiên cứu và cải cách quản lý Tài chính công theo hướng chuyển đổi từ lập dự toán hàng năm sang lập dự toán trung hạn theo khuôn khổ 3 đến 5 năm, mà thường là theo phương pháp cuốn chiếu 3 năm. Với công cuộc cải cách này đòi hỏi tính toán, dự báo tốt về các nguồn lực nói chung và nguồn lực tài chính của quốc gia, vùng, ngành trong tương lai một cách chính xác cao, từ đó mà lập dự toán gắn chặt với xu hướng phát triển KTXH của quốc gia đó theo đuổi. Chính phủ Việt Nam đã và đang theo đuổi công cuộc cải cách Tài chính công, được cụ thể hóa bởi quyết định số 432/QĐ-TTg ngày 21/4/2003 của Thủ tướng Chính phủ. Từ đó, Bộ Tài chính đã thực thi quyết định này bằng việc hình thành các dự án nhằm Cải cách Tài chính công trên các nội dung chính của Tài chính công bao gồm: Lập dự toán Ngân sách Nhà nước theo khuôn khổ trung hạn; Quản lý nợ công; Tích hợp thông tin quản lý Tài chính công (TABMIS). 4 TS Phạm Văn Khoan và TS Hoàng Thị Thúy Nguyệt trong “Giáo trình lý thuyết quản lý Tài chính công” NXB Tài chính 2010 đã đưa ra một số lý thuyết hiện đại về quản lý tài chính công theo kết quả đầu ra, nhưng chưa đề cập cụ thể tới phương thức lập dự toán trung hạn và lập KH Tài chính trung hạn. Luận án tiến sỹ của Nguyễn Thị Minh, với đề tài: “Đổi mới quản lý chi NSNN trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam” bảo vệ năm 2008, đã nghiên cứu việc đổi mới quản lý chi NSNN, trong luận án này cũng đã đề cập một phần tới ngân sách trung hạn. Luận án của Vũ Cương với đề tài: “Đổi mới lập KH phát triển KTXH địa phương gắn với nguồn lực”, bảo vệ năm 2010 đã đi nghiên cứu vấn đề đổi mới lập KH phát triển KTXH địa phương gắn với các nguồn lực như nhân lực, vật lực, tài lực, luận án này chủ yếu đi sâu nghiên cứu các mô hình kế hoạch trong điều kiện khai thác hiệu quả nhất các nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực từ NSNN. Cho tới nay ở Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt nghiên cứu sâu về cơ chế gắn kết giữa lập dự toán chi NSNN với KH phát triển KTXH, do đó Luận án này với mục tiêu tiếp theo là hệ thống hóa, đi sâu phân tích tìm ra nội dung mới nhằm bổ sung cho cơ chế gắn kết giữa lập dự toán NSNN với KH phát triển KTXH cả trên hai mặt lý luận và thực tiễn. 5. Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phương pháp duy vật biện chứng, thống kê, so sánh, tóm tắt mô hình hóa, phân tích chọn mẫu và dự báo,… 6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu Đề tài có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn cho kinh tế Việt Nam nói chung và quản lý NSNN Việt Nam trong giai đoạn tới nói riêng. Để thể hiện được ý nghĩa đó luận án sử dụng hệ thống lý luận hiện có cũng như bày tỏ các quan điểm mới, sử dụng các số liệu thống kê để phân tích, đánh giá, tìm hiểu kinh nghiệm quốc tế và kết quả áp dụng thử nghiệm lập dự toán theo khuôn khổ chi tiêu trung hạn ở Việt Nam từ đó chỉ rõ nội dung và giải pháp đảm bảo chặt chẽ cơ chế gắn kết giữa lập dự toán chi 5 NSNN với kế hoạch phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam. Đưa ra một số giải pháp chính yếu cho cơ chế lập dự toán chi NSNN gắn kết với kế hoạch phát triển KTXH cả về lý thuyết và thực tế ở Việt Nam và đặc biệt theo xu hướng cải cách Tài chính công ở Việt Nam đó là mở rộng quy mô thí điểm lập dự toán theo khuôn khổ trung hạn và chính thức luật hóa công cụ lập dự toán theo khuôn khổ chi tiêu trung hạn. 7. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án kết cấu thành ba chương (172 trang) Chương 1: Lý luận cơ bản của cơ chế lập dự toán chi Ngân sách Nhà nước gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội (61 trang) Chương 2: Thực trạng cơ chế lập dự toán chi Ngân sách Nhà nước gắn với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam thời gian qua (61 trang) Chương 3: Các giải pháp hoàn thiện cơ chế lập dự toán Ngân sách Nhà nước gắn với lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020 ở Việt Nam (50 trang) 6 Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA CƠ CHẾ LẬP DỰ TOÁN CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC GẮN VỚI KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Để có thể nghiên cứu thiết lập cơ chế gắn kết giữa lập dự toán chi NSNN với KH phát triển KTXH, điều quan trọng là phải hiểu rõ những vấn đề mang tính lý thuyết về KH phát triển KTXH và xây dựng dự toán NSNN trong nền kinh tế thị trường. 1.1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ LẬP KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1.1. Khái niệm, yêu cầu lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội Hệ thống kế hoạch là sản phẩm chủ quan của Nhà nước, Nhà nước dựa vào sự vận động khách quan của tình hình kinh tế - xã hội trong và ngoài nước đặt ra các mục tiêu, đưa ra các định hướng, thiết lập các chỉ tiêu phấn đấu, nghiên cứu đề ra các giải pháp thực hiện nhằm điều chỉnh sự vận động của tình hình kinh tế - xã hội để đạt được mục đích mong muốn. Đó là quá trình hoạt động xây dựng hệ thống kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Hệ thống kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội là kết quả chủ quan của Nhà nước trước sự vận động khách quan của các quy luật của kinh tế thị trường, hệ thống này hướng tới sự vận động của các quy luật của kinh tế thị trường, tạo ra sự phân bổ nguồn lực hiệu quả, có lợi cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Ở nước ta, từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN có không ít quan niệm cho rằng đã phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo cơ chế thị trường thì công cụ kế hoạch sẽ không có đất dung thân, đó là một quan niệm sai lầm. Lý luận cũng như thực tiễn đã minh chứng rằng càng phát triển mạnh mẽ kinh tế thị trường càng phải coi trọng công 7 tác kế hoạch. Trong nền kinh tế thị trường phải coi trọng công cụ kế hoạch bắt nguồn từ những lý do chủ yếu sau đây: - Do sự phân công lao động xã hội ngày càng phát triển Phân công lao động ngày càng phát triển là điều kiện tiền đề khách quan của công tác kế hoạch trong mọi nền kinh tế dù là nền kinh tế chỉ huy hay nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường. Hệ thống phân công lao động xã hội ngày càng phát triển, chuyên môn hóa ngày càng sâu, gắn với nó là sự hợp tác giữa các ngành sản xuất với nhau, sự tích tụ sản xuất ngày càng tăng, tác động tới toàn bộ quá trình phát triển KTXH. Những điều kiện đó tạo ra sự cần thiết khách quan cho sự can thiệp của Nhà nước điều tiết quá trình sản xuất. Nhà nước điều tiết, quản lý quá trình sản xuất xã hội bằng nhiều phương thức, công cụ khác nhau, trong đó kế hoạch hóa là một trong phương thức, công cụ quan trọng. - Do có sự thất bại của thị trường Nghiên cứu về thị trường và cơ chế thị trường của các nhà kinh tế, mà đại diện tiêu biểu là John Maynard Keynes, gần đây là nhà kinh tế học Joseph Stiglitz đã ủng hộ lý thuyết “vỗ tay bằng hai bàn tay”, Nhà nước cần can thiệp vào nền kinh tế với những công cụ và cách thức cho phù hợp với từng thời kỳ, đều chỉ ra rằng: Ở hầu hết các nước áp dụng cơ chế thị trường trong điều hành kinh tế đều thống nhất cho rằng việc vận hành cơ chế thị trường hướng tới phát triển nền kinh tế vừa có những mặt ưu điểm nhưng cũng còn nhiều tiêu cực hạn chế. Về ưu điểm: (i) Thị trường phân bổ một cách có hiệu quả những nguồn lực khan hiếm cho các mục tiêu có thể thay thế cho nhau; (ii) Thị trường tạo ra sự kích thích phát triển kinh tế. Người tiêu dùng cố gắng tìm cách tăng thu nhập để có hàng hóa nhiều hơn. Nhà đầu tư và những nhà sáng chế có lợi nhờ thị trường; (iii) Cơ chế thị trường bao giờ cũng có tính linh hoạt, gọn nhẹ, cơ động hơn cơ chế kế hoạch hóa. Tuy nhiên, cơ chế thị trường không phải là một loại thần dược chữa trị bách bệnh, cơ chế thị trường không phải là cây đũa thần quản lý được mọi hoạt động, bản thân cơ chế thị trường 8 cũng chứa đựng nhiều khuyết tật vốn có của nó. Cụ thể: (i) về mặt xã hội phát sinh sự phân cực giàu nghèo một cách rõ rệt dẫn đến những mâu thuẫn đối kháng trong xã hội; (ii) về khía cạnh kinh tế sự phân bổ nguồn lực dựa vào cơ chế thị trường không phải lúc nào cũng tiết kiệm, đạt hiệu quả cao trong sử dụng nguồn lực khan hiếm do động cơ chạy theo lợi nhuận đơn thuần dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường, phí phạm tài nguyên của đất nước, phát triển thiếu bền vững. Do đó, để bảo đảm cho việc phân phối một cách công bằng theo chuẩn mực của xã hội và bảo đảm phát triển nền kinh tế một cách cân đối bền vững, hạn chế sự lãng phí nguồn lực, cần thiết phải có sự can thiệp của Nhà nước. Nhà nước can thiệp vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội theo nhiều cách và công cụ khác nhau, một trong những phương thức và công cụ đó là kế hoạch hóa. Kế hoạch hóa trong nền kinh tế thị trường tồn tại với chức năng cơ bản là tổ chức những can thiệp của Chính phủ nhằm bảo đảm được các mục tiêu với chi phí thấp nhất. - Do có những hạn chế của việc phân bổ nguồn lực khan hiếm của cơ chế thị trường. Phân bổ nguồn lực theo cơ chế thị trường thường hướng vào chuyển nguồn lực đầu tư sang lĩnh vực mang lại lợi nhuận cao nhất, ít chú trọng đến những lợi ích mà xã hội mong muốn, dẫn đến sự phát triển tổng thể của nền kinh tế trở nên què quặt, sự bất bình đẳng trong xã hội gia tăng. Các khuyết tật của thị trường được nghiên cứu chỉ ra bao gồm: Độc quyền, hàng hóa dịch vụ công cộng, ngoại ứng, thông tin không hoàn hảo và đặc biệt là nền kinh tế theo chu kỳ, đã không mang lại hiệu quả phân bổ Pareto mà nhà kinh tế học người ý Vilfredo Pareto (1848 - 1923) tiêu biểu cho trường phái phân bổ nguồn lực hiệu quả đã phát biểu. Những nghiên cứu kinh tế tiếp theo của các nhà khoa học đã chỉ ra rằng những hạn chế này được khắc phục bằng công cụ kế hoạch hóa do Nhà nước thực hiện. Kế hoạch hóa kinh tế là phương thức thích hợp giúp lựa chọn ưu tiên nguồn lực có hạn, sắp xếp những dự án đầu tư 9 nhằm chuyển những nhân tố khan hiếm vào các lĩnh vực sản xuất có hiệu quả nhất, cải thiện hoặc đạt được hiệu quả phân bổ. - Do thái độ hay tâm lý của dân cư đối với với quá trình phát triển đất nước. Thái độ hay tâm lý của dân cư có ảnh hưởng quan trọng đến phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Việc công bố những mục tiêu xã hội và kinh tế quốc gia dưới dạng kế hoạch phát triển cụ thể có tác dụng quan trọng đến thái độ hay tâm lý của dân cư, tạo sự đồng thuận của dân chúng. Nhân dân là lực lượng mạnh nhất, chèo lái con “thuyền quốc gia” tiến tới đích, Bác Hồ kính yêu đã nói: “Dễ nghìn lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”. Kế hoạch kinh tế được coi là công cụ tốt nhất để bảo đảm những động lực cần thiết, vượt qua chủ nghĩa bè phái và chủ nghĩa truyền thống trước một yêu cầu đòi hỏi sự tiến bộ xã hội và cuộc sống ấm no cho mọi người. Cơ chế KHH quan liêu bao cấp đã không còn đất sống, nền kinh tế đã thực sự vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN, và cần thiết phải có KHH trong cơ chế thị trường là một yêu cầu hết sức cần thiết khách quan. Nói đến kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trong nền kinh tế thị trường là nói đến hệ thống kế hoạch. Hệ thống kế hoạch bao gồm các hình thức kế hoạch phát triển, là hệ thống công cụ điều hành quản lý vĩ mô nền kinh tế của Nhà nước. Trong hệ thống kế hoạch hóa mỗi loại hình kế hoạch khác nhau có vai trò khác nhau và chúng có thể phân loại theo góc độ khác nhau. Nếu phân loại theo góc độ nội dung thì hệ thống kế hoạch hóa bao gồm các bộ phận cấu thành như: Chiến lược phát triển KTXH; quy hoạch phát triển KTXH; kế hoạch phát triển KTXH và các chương trình, dự án phát triển. Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là hệ thống các phân tích, đánh giá, lựa chọn về quan điểm, mục tiêu, định hướng phát triển trên các lĩnh vực của đời sống xã hội và các giải pháp cơ bản trong đó bao gồm các chính sách về cơ 10 cấu, cơ chế vận hành hệ thống kinh tế - xã hội nhằm đạt được những mục tiêu đề ra trong một khoảng thời gian dài. Xây dựng và quản lý bằng chiến lược là một yêu cầu khách quan trong nền kinh tế thị trường bởi lẽ: (i) xây dựng và quản lý bằng chiến lược sẽ giúp cho các nhà lãnh đạo xem xét, xác định được đất nước sẽ đi theo hướng nào và khi nào sẽ đạt được những mục tiêu mà mình mong muốn và để đạt được mục tiêu đó cần có những giải pháp cơ bản nào; (ii) trong điều kiện nền kinh tế thị trường mở, môi trường kinh tế - xã hội luôn chịu nhiều nhân tố tác động, có nhân tố tích cực, có nhân tố tiêu cực quản lý theo chiến lược sẽ giúp cho các nhà quản lý phát huy được những nhân tố tích cực và hạn chế những nhân tố tiêu cực; (iii) với việc quản lý bằng chiến lược sẽ giúp cho các nhà lãnh đạo và quản lý đưa ra được những quyết định tác nghiệp phù hợp. Chiến lược có chức năng chủ yếu là định hướng, vạch ra các đường nét chủ yếu cho sự phát triển của đất nước trong thời gian dài. Vì vậy, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội mang tính chất định tính là chủ yếu (xác định quan điểm, phương hướng, chính sách…). Tuy nhiên, ở những mức độ nhất định chiến lược cũng phải có tính định lượng nghĩa là phải có tính toán, có các dự báo, các luận chứng cụ thể. Nói chung chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, có thời gian dài từ 10 đến 20 năm và có tính linh hoạt, mềm dẻo. Cơ cấu một chiến lược bao gồm các nội dung chủ yếu như: - Nhận dạng thực trạng kinh tế - xã hội của đất nước bằng cách phân tích thực trạng tình hình kinh tế - xã hội trong và ngoài nước ở những khoảng thời gian dài của chiến lược để từ đó xem xét đất nước đang ở giai đoạn nào của quá trình phát triển chung của thế giới và khu vực. - Các quan điểm phát triển cần có để phát triển kinh tế - xã hội. - Các mục tiêu cần đạt được trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. - Các chính sách và hệ thống các giải pháp thực hiện để đạt được mục tiêu đã đề ra. 11 Quy hoạch phát triển là sự thể hiện cụ thể của chiến lược phát triển nền kinh tế - xã hội của đất nước, là sự thể hiện tầm nhìn, sự bố trí chiến lược về thời gian, không gian lãnh thổ, xây dựng khung vĩ mô về tổ chức không gian để chủ động hướng tới mục tiêu đạt hiệu quả cao, phát triển bền vững trong tương lai. Quy hoạch là sự cụ thể hóa chiến lược cả về mục tiêu và giải pháp. Quy hoạch phát triển là cầu nối giữa chiến lược và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Kế hoạch phát triển là một công cụ điều hành quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc dân, nó là sự cụ thể hóa mục tiêu, định hướng của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước theo từng thời kỳ bằng hệ thống các mục tiêu, chỉ tiêu, biện pháp định hướng và hệ thống các chính sách, cơ chế áp dụng trong thời kỳ kế hoạch. Chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội được xem như là một công cụ triển khai thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội nhằm giải quyết các vấn đề bức xúc về kinh tế và xã hội, là một phương pháp kế hoạch hóa được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới. Ở nước ta, cùng với quá trình đổi mới và mở cửa nền kinh tế, phương pháp kế hoạch hóa quản lý theo chương trình, dự án mà trọng tâm là các chương trình trọng điểm quốc gia cũng áp dụng rộng rãi kể từ năm 1992. Nếu phân loại hệ thống kế hoạch hóa theo tiêu chí thời gian thì hệ thống kế hoạch hóa bao gồm: kế hoạch dài hạn, kế hoạch trung hạn và kế hoạch ngắn hạn. - Kế hoạch dài hạn: Khi nói đến kế hoạch dài hạn ta có thể hiểu đó là chiến lược phát triển kinh tế - xã hội có khoảng thời gian từ 10 đến 20 năm, thậm chí còn dài hơn như chiến lược 50 năm của Trung Quốc, nếu kế hoạch dài hạn có thời gian trên 20 năm thì người ta gọi là tầm nhìn. Nói chung, khác với chiến lược, tầm nhìn thường có nội dung tổng quát hơn, linh động hơn, mềm dẻo hơn và có tính chất định tính hơn so với chiến lược. Kế hoạch dài hạn thường giải đáp các câu hỏi như: Chúng ta đang đứng ở đâu? Chúng ta
- Xem thêm -