Chức năng nghệ thuật của yếu tố kì ảo trong Thánh Tông Di Thảo

  • Số trang: 61 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 24 |
  • Lượt tải: 0
minhtuan

Đã đăng 15929 tài liệu

Mô tả:

Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Lêi c¶m ¬n Em xin bµy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c tíi c« gi¸o NguyÔn ThÞ ViÖt H»ng ®· gióp ®ì, h­íng dÉn em trong qu¸ tr×nh häc tËp, nghiªn cøu vµ thùc hiÖn kho¸ luËn tèt nghiÖp nµy. Em xin ch©n thµnh c¶m ¬n Ban chñ nhiÖm, c¸c thÇy c« gi¸o khoa Ng÷ v¨n, tæ bé m«n V¨n häc ViÖt Nam, th­ viÖn tr­êng §HSP Hµ Néi 2 ®· t¹o ®iÒu kiÖn gióp ®ì em hoµn thµnh kho¸ luËn. Em xin ch©n thµnh c¶m ¬n gia ®×nh vµ b¹n bÌ ®· ®éng viªn, gióp ®ì em trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®Ò tµi. Do khu«n khæ thêi gian vµ tr×nh ®é cña b¶n th©n cßn h¹n chÕ nªn kho¸ luËn kh«ng tr¸nh khái nh÷ng khiÕm khuyÕt. Em rÊt mong nhËn ®­îc sù gãp ý cña c¸c thÇy c« gi¸o vµ c¸c b¹n sinh viªn ®Ó kho¸ luËn hoµn chØnh h¬n. Hµ Néi, ngµy 10 th¸ng 05 n¨m 2007 Sinh viªn NguyÔn ThÞ Thanh T©m 0 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Lêi cam ®oan D­íi sù h­íng dÉn cña Th¹c sÜ – Gi¶ng viªn NguyÔn ThÞ ViÖt H»ng vµ kÕ thõa kÕt qu¶ nghiªn cøu cña c¸c nhµ khoa häc ®i tr­íc, t«i ®· hoµn thµnh kho¸ luËn tèt nghiÖp cña m×nh. T«i xin cam ®oan kho¸ luËn nµy lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña t«i, kÕt qu¶ nghiªn cøu kh«ng trïng lÆp víi kÕt qu¶ cña c¸c t¸c gi¶ kh¸c. Hµ Néi, ngµy 10 th¸ng 05 n¨m 2007 Sinh viªn NguyÔn ThÞ Thanh T©m 1 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Môc lôc Trang Lêi c¶m ¬n Lêi cam ®oan Môc lôc Më ®Çu 1. LÝ do chän ®Ò tµi 2. LÞch sö vÊn ®Ò 3. §èi t­îng, ph¹m vi nghiªn cøu 3.1. §èi t­îng nghiªn cøu 3.2. Ph¹m vi nghiªn cøu 4. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu Néi dung Ch­¬ng 1: Vµi nÐt vÒ truyÖn truyÒn k× vµ Th¸nh T«ng di th¶o 1.1. Vµi nÐt vÒ truyÖn truyÒn k× 1.2. Th¸nh T«ng di th¶o 1.2.1. T¸c gi¶ 1.2.2. T¸c phÈm Ch­¬ng 2: Giíi thuyÕt vÒ yÕu tè k× ¶o vµ yÕu tè k× ¶o trong v¨n häc ViÖt Nam 2.1. Giíi thuyÕt vÒ yÕu tè k× ¶o 2.2. YÕu tè k× ¶o trong v¨n häc ViÖt Nam 2.2.1. YÕu tè k× ¶o trong v¨n häc d©n gian 2.2.2. YÕu tè k× ¶o trong v¨n häc trung ®¹i 2.2.3. YÕu tè k× ¶o trong v¨n häc hiÖn ®¹i Ch­¬ng 3: Chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong Th¸nh T«ng di th¶o 3.1. Chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong x©y dùng cèt truyÖn 3.2. Chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong x©y dùng thêi gian nghÖ thuËt vµ kh«ng gian nghÖ thuËt 3.3. Chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong x©y dùng nh©n vËt 2 3 4 6 6 6 6 7 8 8 8 12 12 14 17 17 19 19 24 28 30 30 42 49 54 55 KÕt luËn Tµi liÖu tham kh¶o 2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Më ®Çu 1. LÝ do chän ®Ò tµi: TruyÖn truyÒn k× lµ mét thÓ lo¹i tù sù ng¾n cña v¨n häc cæ ®iÓn Trung Quèc. Khi “di thùc” vµo ViÖt Nam thÓ lo¹i nµy nhanh chãng ®­îc tiÕp thu vµ dÇn kh¼ng ®Þnh vÞ trÝ trong lÞch sö v¨n häc d©n téc qua hµng lo¹t t¸c phÈm cã gi¸ trÞ. Trong sè ®ã, Th¸nh T«ng di th¶o næi lªn nh­ mét mèc son quan träng, ®¸nh dÊu b­íc ph¸t triÓn v­ît bËc cña truyÖn truyÒn k× trong dßng v¨n xu«i tù sù n­íc ta trªn c¶ hai ph­¬ng diÖn néi dung vµ nghÖ thuËt. Cã thÓ nãi h×nh thøc k× ¶o lµ mét trong nh÷ng yÕu tè quan träng ®Ó chuyÓn t¶i néi dung t­ t­ëng cho t¸c phÈm truyÒn k×. Ng­êi ®äc sÏ ®­îc cïng t¸c gi¶ bay bæng trong mét thÕ giíi huyÒn ¶o, víi nh÷ng c©u chuyÖn t×nh yªu ®Çy hÊp dÉn, nh÷ng bµi häc gi¸o huÊn kh«ng hÒ kh« khan, nh÷ng sè phËn khæ ®au cña con ng­êi… ThÕ giíi Êy võa lµ k× ¶o l¹i võa lµ thËt, “cã c¶ c¸i thÊp hÌn vµ c¸i cao th­îng, cã c¶ ma vµ th¸nh, quû vµ tiªn, ®ång thêi cã c¶ nh÷ng c¸i sinh ho¹t th­êng ngµy, ¸i ©n, t×nh dôc, ghen tu«ng, ®è kÞ, läc lõa” [11, 20]. TÊt c¶ t¹o nªn mét lùc hót khã c­ìng l¹i cña truyÖn truyÒn k× ®èi víi ®éc gi¶, vµ chóng t«i kh«ng ph¶i lµ mét ngo¹i lÖ. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, nhiÒu t¸c phÈm truyÒn k× ®· ®­îc c¸c nhµ nghiªn cøu quan t©m xem xÐt. Víi Th¸nh T«ng di th¶o, mÆc dï ®­îc nhiÒu nhµ khoa häc chó ý t×m hiÓu nh­ng ch­a cã c«ng tr×nh nghiªn cøu nµo ®i s©u t×m hiÓu cô thÓ t¸c phÈm, ®Æc biÖt lµ vÒ ph­¬ng diÖn: chøc n¨ng cña yÕu tè k× ¶o trong t¸c phÈm. Trong t×nh h×nh gi¶ng d¹y v¨n häc ë tr­êng phæ th«ng hiÖn nay viÖc t×m hiÓu Th¸nh T«ng di th¶o sÏ lµ c¬ së quan träng ®Ó chóng t«i tiÕp cËn c¸c t¸c phÈm kh¸c trong kho tµng truyÖn truyÒn k× ViÖt Nam, ®Æc biÖt lµ nh÷ng t¸c phÈm ®­îc gi¶ng d¹y trong tr­êng phæ th«ng. 3 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Tõ nh÷ng lÝ do trªn, céng víi lßng yªu mÕn truyÖn truyÒn k× ®· thóc ®Èy chóng t«i chän ®Ò tµi: Chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong Th¸nh T«ng di th¶o. Thùc hiÖn ®Ò tµi nµy, chóng t«i cã ®iÒu kiÖn ®Ó hiÓu s©u s¾c h¬n vÒ con ng­êi, cuéc ®êi Lª Th¸nh T«ng, t­¬ng truyÒn lµ t¸c gi¶ cña Th¸nh T«ng di th¶o; ®Æc biÖt lµ n¾m ®­îc chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong v¨n häc nãi chung vµ trong Th¸nh T«ng di th¶o nãi riªng. 2. LÞch sö vÊn ®Ò: MÆc dï ra ®êi sím nh­ng Th¸nh T«ng di th¶o ®Õn víi ng­êi ®äc muén h¬n so víi c¸c t¸c phÈm truyÒn k× kh¸c. Cã lÏ do cßn nhiÒu nghi vÊn vÒ t¸c gi¶ vµ n¨m s¸ng t¸c nªn c¸c nhµ nghiªn cøu vÉn cßn kh¸ thËn träng trong ®¸nh gi¸ vÒ gi¸ trÞ néi dung vµ nghÖ thuËt cña t¸c phÈm, nhÊt lµ vÒ chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o. C«ng tr×nh nghiªn cøu ®Çu tiªn vÒ Th¸nh T«ng di th¶o lµ cuèn S¬ th¶o lÞch sö v¨n häc – QuyÓn 2, xuÊt b¶n n¨m 1958. Trong c«ng tr×nh nµy, NguyÔn §æng Chi ë ch­¬ng “Th¸nh T«n di th¶o” ®· ®¸nh gi¸ cao vÒ tµi n¨ng t¸c gi¶, vÒ nh÷ng gi¸ trÞ, néi dung t­ t­ëng vµ nghÖ thuËt cña t¸c phÈm. «ng cho r»ng: Th¸nh T«ng di th¶o ®· “më ®Çu cho lèi v¨n tiÓu thuyÕt trong v¨n häc ViÖt Nam nãi chung vµ v¨n häc ch÷ H¸n nãi riªng” [13,165]. N¨m 1984, Bïi Duy T©n trong Tõ ®iÓn v¨n häc, tËp 2, khi bµn ®Õn Th¸nh T«ng di th¶o ®· ®¸nh gi¸: “Th¸nh T«ng di th¶o lµ tËp truyÖn kÝ v¨n häc kh«ng ph¶i nh»m ghi l¹i nh÷ng sù tÝch cã s½n nh­ LÜnh Nam chÝch qu¸i, Thiªn Nam v©n lôc…mµ lµ mét s¸ng t¸c, trong ®ã cã phãng t¸c, cã t¸i t¹o vµ cã h­ cÊu. NhiÒu truyÖn kÝ ®­îc viÕt víi bót ph¸p v÷ng vµng, h×nh t­îng sinh ®éng, lêi v¨n trau chuèt, sóc tÝch,…cã nhiÒu truyÖn kÝ viÕt hay, ®äc rÊt hÊp dÉn” [18,353]. N¨m 1989, Bïi V¨n Nguyªn trong V¨n häc ViÖt Nam (tõ thÕ kØ X – nöa thÕ kØ XVIII) ®· nhËn ®Þnh: “NÕu nh­ mét sè truyÖn trong Th¸nh T«ng di 4 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n th¶o lµ cña Lª Th¸nh T«ng, th× nh÷ng truyÖn ®ã më ®Çu cho lèi viÕt truyÖn, lêi v¨n nhiÒu ®o¹n kh¸ nhuÇn nhuyÔn, d¸ng dÊp v¨n truyÒn k×” [23,173]. §Õn nh÷ng n¨m 90, Th¸nh T«ng di th¶o ®­îc chó ý h¬n. Bªn c¹nh viÖc ®¸nh gi¸ vÒ néi dung vµ nghÖ thuËt nãi chung, ®· cã nhiÒu nhµ nghiªn cøu ®i vµo t×m hiÓu vÒ yÕu tè k× ¶o trong c¸c t¸c phÈm truyÒn k× vµ coi ®ã lµ c¬ së ®Ó t×m hiÓu vÒ yÕu tè k× ¶o trong Th¸nh T«ng di th¶o. N¨m 1992, Vò Thanh víi bµi viÕt Nh÷ng biÕn ®æi cña yÕu tè k× vµ thùc trong truyÖn ng¾n truyÒn k× ViÖt Nam ®¨ng trªn t¹p chÝ v¨n häc sè 6 ®· ®¸nh gi¸: “ChÝnh Lª Th¸nh T«ng vµ NguyÔn D÷, ®· sö dông mét c¸ch cã ý thøc c¸i k×, mét chÊt liÖu nghÖ thuËt x¸c ®Þnh vÞ trÝ vµ vai trß cña nã trong sù s¸ng t¹o cña m×nh khiÕn cho yÕu tè k× ¶o kh«ng c¶n trë ®­îc mµ ng­îc l¹i gióp nhµ v¨n ph¶n ¸nh mét c¸ch s©u s¾c h¬n cuéc sèng, nh­ vËy chÝnh c¸i k× ®· n©ng c¸i hiÖn thùc lªn mét cÊp ®é ph¶n ¸nh cao h¬n chÝnh b¶n th©n nã… BiÖn ph¸p truyÒn k× cßn cho phÐp nhµ v¨n kh¸m ph¸ t©m hån nh©n vËt ë mét thÕ giíi míi l¹ mµ nã l¹c vµo, víi mét hoµn c¶nh vµ nh÷ng thö th¸ch míi. Còng ë trong thÕ giíi ®ã, nhµ v¨n ®· thÓ hiÖn lÝ t­ëng cña m×nh vÒ lÏ c«ng b»ng x· héi, n¬i mµ c¸i ¸c bÞ trõng ph¹t, c¸c thiÖn cuèi cïng ®· chiÕn th¾ng, ®iÒu mµ hä kh«ng thÓ ®¹t ®­îc trong cuéc sèng thùc t¹i” [14, 27]. N¨m 1997, NguyÔn §¨ng Na trong cuèn §Æc ®iÓm v¨n häc ViÖt Nam trung ®¹i ®· ®¸nh gi¸ cao vÒ Th¸nh T«ng di th¶o bªn c¹nh TruyÒn k× m¹n lôc cña NguyÔn D÷. ¤ng cho r»ng “Lª Th¸nh T«ng vµ NguyÔn D÷ ®· phãng thµnh c«ng con tµu v¨n xu«i tù sù vµo quü ®¹o nghÖ thuËt” [10,24]. Trong c«ng tr×nh nµy, t¸c gi¶ còng kh¼ng ®Þnh r»ng: víi ®Æc ®iÓm dïng h×nh thøc k× ¶o lµm ph­¬ng tiÖn truyÒn t¶i néi dung, truyÖn truyÒn k× cã søc hÊp dÉn m·nh liÖt mäi løa tuæi, mäi thÕ hÖ. YÕu tè k× ¶o cã thÓ chi phèi ®Õn viÖc x©y dùng thêi gian, kh«ng gian, nh©n vËt cña t¸c phÈm truyÒn k× . §©y lµ nh÷ng nhËn ®Þnh mang tÝnh chÊt kh¸i qu¸t chung cho thÓ lo¹i truyÒn k×. 5 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n N¨m 1999, TrÇn §×nh Sö víi MÊy vÊn ®Ò thi ph¸p v¨n häc trung ®¹i còng ®ång t×nh víi quan ®iÓm cña t¸c gi¶ NguyÔn §¨ng Na, cho r»ng: Th¸nh T«ng di th¶o cïng víi TruyÒn k× m¹n lôc cña NguyÔn D÷, TruyÒn k× t©n ph¶ cña §oµn ThÞ §iÓm ®· “ ®¸nh dÊu sù chÝn muåi cña nghÖ thuËt tù sù ViÖt Nam” [11, 350]. Nh×n chung, nh÷ng gi¸ trÞ vèn cã vÒ néi dung còng nh­ nghÖ thuËt cña Th¸nh T«ng di th¶o ®· ®­îc c¸c nhµ nghiªn cøu nhËn ®Þnh mét c¸ch khoa häc, ®óng ®¾n. §©y sÏ lµ nh÷ng ®Þnh h­íng quý b¸u gióp chóng t«i cã ®­îc mét c¬ së lÝ luËn v÷ng ch¾c khi triÓn khai ®Ò tµi: Chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong Th¸nh T«ng di th¶o. 3. §èi t­îng, ph¹m vi nghiªn cøu: 3.1. §èi t­îng nghiªn cøu: Thùc hiÖn ®Ò tµi: Chøc n¨ng nghÖ thuËt cña yÕu tè k× ¶o trong Th¸nh T«ng di th¶o, ®èi t­îng nghiªn cøu cña luËn v¨n lµ t¸c phÈm Th¸nh T«ng di th¶o gåm 19 thiªn truyÖn vµ nh÷ng lêi b×nh cña S¬n Nam Thóc ë cuèi mçi truyÖn. Trong luËn v¨n chóng t«i còng ®Ò cËp ®Õn mét sè t¸c phÈm v¨n häc kh¸c nh»m phôc vô cho viÖc nghiªn cøu ®Ò tµi. Do v¨n häc trung ®¹i cã tÝnh dÞ b¶n, ®Ó thuËn lîi cho qu¸ tr×nh triÓn khai ®Ò tµi, chóng t«i chän v¨n b¶n “Th¸nh T«ng di th¶o” do NguyÔn BÝch Ng« dÞch, nhµ xuÊt b¶n v¨n ho¸ - ViÖn v¨n häc ph¸t hµnh n¨m 1963. §©y lµ v¨n b¶n ®­îc nhiÒu ng­êi biÕt ®Õn vµ ®­îc ®a sè c¸c nhµ nghiªn cøu cã uy tÝn sö dông. 3.2. Ph¹m vi nghiªn cøu: Trong luËn v¨n chóng t«i tËp trung vµo nghiªn cøu vÒ yÕu tè k× ¶o trong Th¸nh T«ng di th¶o, qua ®ã s¬ bé ®¸nh gi¸ vÒ gi¸ trÞ néi dung còng nh­ nghÖ thuËt cña t¸c phÈm. 6 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n 4. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu: Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn ®Ò tµi chóng t«i sö dông nh÷ng ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu sau: 4.1. Ph­¬ng ph¸p kh¶o s¸t thèng kª: Chóng t«i ®i vµo thèng kª nh÷ng biÓu hiÖn cña yÕu tè k× ¶o thÓ hiÖn trong tõng thiªn truyÖn cô thÓ nh»m phôc vô cho viÖc thùc hiÖn ®Ò tµi. 4.2. Ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch t¸c phÈm v¨n häc: Sö dông ®Ó ph©n tÝch cô thÓ tõng thiªn truyÖn vµ toµn bé t¸c phÈm ®Ó lµm s¸ng tá vÊn ®Ò nghiªn cøu. 4.3. Ph­¬ng ph¸p so s¸nh: Dïng ®Ó so s¸nh, ®èi chiÕu Th¸nh T«ng di th¶o víi c¸c t¸c phÈm kh¸c, tõ ®ã thÊy ®­îc nh÷ng gi¸ trÞ cña t¸c phÈm vèn ®­îc coi lµ b­íc ®ét khëi cña v¨n xu«i tù sù ViÖt Nam. Ngoµi ra, chóng t«i cßn phèi hîp sö dông mét sè ph­¬ng ph¸p kh¸c nh­: ph­¬ng ph¸p hÖ thèng, ph­¬ng ph¸p lo¹i h×nh… nh»m ®¹t hiÖu qu¶ cao cho kho¸ luËn. 7 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Néi dung Ch­¬ng 1: Vµi nÐt vÒ truyÖn truyÒn k× vµ Th¸nh T«ng di th¶o 1.1. Vµi nÐt vÒ truyÖn truyÒn k×. Trong khu«n khæ cña chÕ ®é phong kiÕn, v¨n häc bÞ c©u thóc bëi nh÷ng c«ng thøc “v¨n dÜ t¶i ®¹o”, “thi dÜ ng«n chÝ”, c¸c s¸ng t¸c v¨n häc ®­îc coi nh­ mét ph­¬ng tiÖn hç trî cho chÝnh s¸ch qu¶n lÝ vµ cñng cè quyÒn lùc cña giai cÊp thèng trÞ. Kh«ng n»m trong nhãm v¨n ch­¬ng ®ã, truyÖn truyÒn k× h­íng tíi sù tù do, phãng tóng víi ®«i c¸nh h­ cÊu, k× l¹, hÊp dÉn ng­êi ®äc. Tuy nhiªn, khi míi ra ®êi, truyÖn truyÒn k× còng nh­ mét sè thÓ lo¹i h­ cÊu kh¸c kh«ng ®­îc c«ng nhËn lµ thÓ lo¹i v¨n häc chÝnh thèng, bÞ coi lµ “ngo¹i th­”, “t¹p thuyÕt”, kh«ng cã trong hÖ thèng ph©n lo¹i cæ ®iÓn. T©m lÝ nµy tån t¹i trong mét thêi gian dµi khiÕn cho vÞ trÝ, vai trß cña truyÖn truyÒn k× ch­a ®­îc nh×n nhËn ®óng ®¾n vµ ch­a cã ®­îc mét tªn gäi riªng, thèng nhÊt vµ ®Ých danh cho thÓ lo¹i. Theo c¸c nhµ nghiªn cøu, ng­êi ®Çu tiªn lÊy thuËt ng÷ truyÒn k× ®Ó gäi tªn t¸c phÈm lµ Bïi H×nh ë thêi k× V·n §­êng. §Õn cuèi ®êi Nguyªn, truyÒn k× ®­îc sö dông ®Ó chuyªn gäi tiÓu thuyÕt v¨n ng«n ®êi §­êng. Tuy vËy, tõ ®êi Nguyªn cho ®Õn tËn ®êi Minh, Thanh, tªn gäi nµy vÉn ®­îc dïng ®Ó chØ rÊt nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c, ch­a ®­îc coi lµ tªn riªng cña mét thÓ lo¹i. §Õn thêi k× CËn ®¹i, khi v¨n häc nghÖ thuËt ®­îc ®Æt trang träng ë vÞ trÝ trung t©m, cïng víi viÖc hiÓu danh x­ng tiÓu thuyÕt theo nghÜa tÝch cùc th× c¸c t¸c phÈm v¨n xu«i ®êi §­êng ®· cã tªn gäi ®Ých danh cho nã, ®­îc coi lµ mét thÓ lo¹i v¨n häc cã gi¸ trÞ vµ mang nh÷ng ®Æc tr­ng riªng, ®ã lµ truyÒn k×. Ngµy nay, tïy theo quan ®iÓm cña mçi nhµ nghiªn cøu mµ truyÒn k× ®­îc gäi lµ mét d¹ng cña tiÓu thuyÕt cæ ®iÓn, mét d¹ng tù sù ng¾n hay truyÖn ng¾n. ë Trung Quèc, tªn gäi tiÓu thuyÕt truyÒn k× ®· trë thµnh th«ng dông, cßn ng­êi ViÖt Nam l¹i gäi truyÒn k× lµ truyÖn. 8 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Trong nghiªn cøu v¨n häc hiÖn ®¹i, truyÖn truyÒn k× ®­îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu quan t©m t×m hiÓu vµ ®­a ra nh÷ng c¸ch ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ thÓ lo¹i nµy. Theo t¸c gi¶ cuèn Tõ ®iÓn v¨n häc – tËp 2 truyÖn truyÒn k× lµ: “mét h×nh thøc v¨n xu«i tù sù cæ ®iÓn Trung Quèc, b¾t nguån tõ truyÖn kÓ d©n gian sau ®­îc c¸c nhµ v¨n n©ng lªn thµnh v¨n ch­¬ng b¸c häc, sö dông m« tÝp k× qu¸i, hoang ®­êng, lång trong mét cèt truyÖn cã ý nghÜa trÇn thÕ; phÇn lín c¸c truyÖn truyÒn k× ®Òu ng¾n, cã khi lµ tõng truyÖn riªng rÏ, cã khi tËp hîp nhiÒu truyÖn thµnh mét tËp vµ chñ ®Ò còng kh«ng nhÊt thiÕt g¾n bã chÆt chÏ víi nhau. Sù tham gia cña yÕu tè truyÒn k× vµo c©u chuyÖn kh«ng ph¶i lµ do nh÷ng nh©n vËt cã phÐp l¹ nh­ kiÓu Trêi – Bôt – ThÇn – Tiªn nh­ trong truyÖn cæ tÝch thÇn k× mµ phÇn lín ë ngay h×nh thøc phi nh©n cña nh©n vËt (ma, quØ, hå li ho¸ ng­êi…). Tuy nhiªn, trong truyÖn bao giê còng cã nh©n vËt lµ ng­êi thËt vµ chÝnh nh©n vËt h×nh thøc phi nh©n th× còng lµ sù c¸ch ®iÖu, phãng ®¹i cña t©m lÝ,tÝnh c¸ch mét lo¹i ng­êi nµo ®Êy, v× thÕ truyÖn truyÒn k× vÉn mang ®Ëm yÕu tè nh©n b¶n, cã gi¸ trÞ nh©n v¨n s©u s¾c”[18, 447]. Theo c¸c nhµ nghiªn cøu, thuû tæ cña truyÖn truyÒn k× lµ nh÷ng c©u chuyÖn truyÒn thuyÕt, thÇn tho¹i cña d©n gian. Bªn c¹nh ®ã, h×nh thøc ban ®Çu cña truyÖn truyÒn k× lµ c¸c truyÖn chÝ qu¸i, chÝ nh©n ®êi Lôc TriÒu. Theo NguyÔn Huy Kh¸nh, thêi Lôc TriÒu, c¸c danh sÜ kh«ng nghÞ luËn chÝnh sù n÷a, chuyÓn sang bµn nh÷ng chuyÖn huyÔn hoÆc, ng«ng nghªnh. Ng­êi thêi Êy gäi lµ “thanh ®µm”…vµ nh÷ng quyÓn thÕ thuyÕt (gåm c¶ chÝ qu¸i vµ chÝ nh©n) lµ nh÷ng bé s¸ch s­u tËp nh÷ng mÈu chuyÖn “thanh ®µm” hay nhÊt cña c¸c bËc “®¹i danh sÜ hay nhÊt” ®Ó l­u l¹i ®êi sau lµm tµi liÖu häc tËp. Tuy c¸c t¸c phÈm chÝ qu¸i, chÝ nh©n cßn gi¶n ®¬n, ch­a ®¹t ®Õn møc ®é thµnh thôc trong viÖc x©y dùng nh©n vËt, tæ chøc c¸c t×nh tiÕt… nh­ng nh÷ng thµnh c«ng nhÊt ®Þnh cña nã ®· ®Æt mét nÒn mãng v÷ng ch¾c cho sù ph¸t triÓn cña truyÖn truyÒn k× sau nµy. 9 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Theo c¸c nhµ nghiªn cøu, truyÖn truyÒn k× ph¸t triÓn rùc rì nhÊt ë ®êi §­êng, ®­îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn qua ba giai ®o¹n. Thêi k× ®Çu øng víi thêi S¬ §­êng trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn th¬ ca (618 – 741). Thêi k× nµy, truyÖn truyÒn k× b¾t ®Çu h×nh thµnh, sè l­îng t¸c phÈm kh«ng nhiÒu vµ cßn chÞu ¶nh h­ëng cña truyÖn chÝ qu¸i, chÝ nh©n ®êi Lôc TriÒu. Thêi k× thø hai øng víi giai ®o¹n Trung §­êng (742 – 820), ®©y lµ thêi k× ph¸t triÓn nhÊt cña truyÒn k× ®êi §­êng c¶ vÒ sè l­îng t¸c gi¶ vµ tr×nh ®é nghÖ thuËt cña t¸c phÈm. So víi giai ®o¹n tr­íc, ë giai ®o¹n nµy truyÖn truyÒn k× ®· g¹t ®i nhiÒu yÕu tè qu¸i ®¶n vµ mang nÆng h¬i thë cña cuéc sèng hiÖn thùc, thÓ hiÖn néi dung t­ t­ëng cña t¸c phÈm. Thêi k× cuèi øng víi thêi V·n §­êng (821 – 907), truyÖn truyÒn k× ®i vµo håi tho¸i trµo, néi dung t­ t­ëng còng nh­ nghÖ thuËt ®Òu kh«ng b»ng giai ®o¹n tr­íc. TruyÖn truyÒn k× ®êi §­êng cã cèt truyÖn hÊp dÉn, néi dung t­ t­ëng s©u s¾c, lµ mét trong nh÷ng thµnh tùu næi bËt cña v¨n häc cæ ®iÓn Trung Hoa. ThÓ lo¹i nµy còng ®­îc c¸c n­íc ®ång v¨n nh­ NhËt B¶n, ViÖt Nam… tiÕp thu vµ båi ®¾p thªm, t¹o nªn søc sèng m¹nh mÏ cho thÓ lo¹i. ë ViÖt Nam, truyÖn truyÒn k× võa tiÕp thu tinh hoa cña c¸c n­íc l©n cËn, võa kÕ thõa truyÒn thèng cña v¨n häc d©n téc, kh¼ng ®Þnh ®­îc vÞ trÝ riªng cña m×nh trong lÞch sö v¨n häc d©n téc. Theo NguyÔn §¨ng Na, truyÖn truyÒn k× lµ thµnh tùu næi bËt cña mét trong ba giai ®o¹n ph¸t triÓn cña v¨n xu«i tù sù ViÖt Nam thêi trung ®¹i. ¤ng kh¼ng ®Þnh “ThÕ kØ XV – XVI lµ thÕ kØ cña truyÖn truyÒn k×” [10, 20]. Víi mét sè l­îng kh¸ phong phó c¸c t¸c phÈm, t¸c gi¶: ViÖt ®iÖn u linh (Lý TÕ Xuyªn), LÜnh Nam chÝch qu¸i lôc (TrÇn ThÕ Ph¸p), ThiÒn uyÓn tËp anh ng÷ lôc (KhuyÕt danh), Th¸nh T«ng di th¶o (T­¬ng truyÒn lµ cña Lª Th¸nh T«ng), TruyÒn k× m¹n lôc (NguyÔn D÷), TruyÒn k× t©n ph¶ (§oµn ThÞ §iÓm), Vò trung tïy bót (Ph¹m §×nh Hæ)… NÒn v¨n häc n­íc ta ®· ®i tõ v¨n häc mang nÆng tÝnh chøc n¨ng thÕ kØ X – XIV ®Õn v¨n häc trµn ®Çy c¶m høng s¸ng t¹o míi vµ bót ph¸t nghÖ thuËt tinh 10 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n tÕ. Tuy nhiªn, ë giai ®o¹n thÕ kØ XVIII - XIX, truyÖn truyÒn k× h­íng vµo ph¶n ¸nh hiÖn thùc, viÕt vÒ “nh÷ng ®iÒu tr«ng thÊy” (NguyÔn Du), yÕu tè k× ¶o, hoang ®­êng mê dÇn, thÓ lo¹i truyÒn k× kh«ng cßn phï hîp víi t©m lÝ thêi ®¹i nªn ®· ®i vµo con ®­êng tho¸i trµo vµ sau nµy ®­îc “t¸i sinh d­íi nh÷ng h×nh thøc kh¸c”. Víi t­ c¸ch lµ mét thÓ lo¹i v¨n häc cã gi¸ trÞ, truyÖn truyÒn k× mang nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng, khu biÖt víi c¸c thÓ lo¹i v¨n häc kh¸c: Thø nhÊt, xÐt vÒ ý nghÜa tõ vùng, ta thÊy: theo Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt, “truyÒn” tøc lµ: ®Ó l¹i, l­u truyÒn l¹i cho ng­êi kh¸c, th­êng thuéc thÕ hÖ sau, “k×” tøc lµ: l¹ ®Õn møc lµm ng­êi ta ph¶i ng¹c nhiªn. Nh­ vËy “truyÖn truyÒn k×” nghÜa lµ: truyÒn ®i mét cèt truyÖn k× l¹ nµo ®ã, lµ nh÷ng truyÖn cã tÝnh chÊt k× l¹, ®­îc l­u truyÒn l¹i. Tõ viÖc gi¶i thÝch nh­ vËy, ng­êi ®äc cã thÓ nhËn thÊy tÝnh chÊt k× l¹ lµ ®Æc tr­ng c¬ b¶n cña t¸c phÈm truyÒn k×, lµ yÕu tè t¹o nªn søc sèng cho thÓ lo¹i. C¸c nhµ nghiªn cøu cho r»ng “phi k× bÊt truyÒn” (kh«ng l¹ th× kh«ng truyÒn l¹i), trong c¸c t¸c phÈm truyÒn k× bao giê còng cã nh÷ng m«tÝp k× l¹, t×nh tiÕt hoang ®­êng, kÝch thÝch trÝ t­ëng t­îng cña ng­êi ®äc, ®­a hä vµo thÕ giíi ¶o huyÒn võa thùc võa h­ nh­ng mang nhiÒu ý nghÜa. Thø hai, theo t¸c gi¶ ®êi Tèng lµ TriÖu VÖ Ng¹n th×: trong truyÖn truyÒn k× cã chøa nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c nhau, cã thÓ nhËn thÊy tµi viÕt sö, lµm th¬, nghÞ luËn cïng tån t¹i trong mét t¸c phÈm; ®Æc biÖt sù kÕt hîp gi÷a lêi kÓ chuyÖn vµ nh÷ng bµi th¬ lµ dÊu Ên riªng ®Æc s¾c cña thÓ truyÒn k×. Trong ®ã h×nh thøc v¨n xu«i vÉn ®­îc dïng ®Ó kÓ lµ chñ yÕu, nh­ng khi nh©n vËt cã nhu cÇu béc léc t×nh c¶m, t©m sù th× h×nh thøc th¬ ®­îc ®­a vµo tuy vËy h×nh thøc nµy kh«ng lµm ¶nh h­ëng ®Õn néi dung cña truyÖn ®ang ®­îc kÓ. Thø ba, bè côc cña truyÖn truyÒn k× ®­îc chia lµm 3 phÇn: më ®Çu truyÖn th­êng b»ng viÖc giíi thiÖu danh tÝnh, gèc tÝch, phÈm chÊt cña nh©n vËt. PhÇn trung t©m lµ diÔn biÕn cña c¸c cuéc k× ngé hoÆc nh÷ng ®iÒu x¶y ra víi nh©n vËt. KÕt thóc t¸c phÈm, t¸c gi¶ tr×nh bµy lÝ do kÓ chuyÖn ®Ó kh¼ng ®Þnh tÝnh 11 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n ch©n thùc cña nã. Mét t¸c phÈm truyÒn k× kh«ng ph¶i lóc nµo còng gåm c¸c phÇn nh­ trªn mµ cã thÓ linh ho¹t thay ®æi, ®iÒu ®ã phô thuéc vµo ý ®Þnh chñ quan còng nh­ tµi n¨ng cña ng­êi cÇm bót. TruyÖn truyÒn k× cã dung l­îng kh«ng lín, mçi truyÖn chØ xoay quanh mét vµi sù kiÖn, ®Æc biÖt lµ xoay quanh nh÷ng yÕu tè k× ¶o ®Ó “biÓu hiÖn ng­êi, r¨n ng­êi” [11, 325]. H¬n thÕ, c¸c t¸c phÈm thuéc thÓ lo¹i nµy l¹i chó träng vµo sù viÖc h¬n vµo con ng­êi nh­ng c¸c sù kiÖn, sù viÖc l¹i ®¬n gi¶n, kh«ng cÇu k× phøc t¹p khi gi¶i quyÕt. Tãm l¹i, viÖc nhËn diÖn thÓ lo¹i cho thÊy, ngay tõ khi míi ra ®êi, truyÖn truyÒn k× ®· mang nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng t¹o nªn søc hÊp dÉn cho thÓ lo¹i. Nh÷ng ®Æc ®iÓm ®ã ®· gãp phÇn kh¼ng ®Þnh gi¸ trÞ ®Ých thùc cña thÓ lo¹i nµy trong ho¹t ®éng s¸ng t¸c v¨n ch­¬ng nghÖ thuËt. 1.2. Th¸nh T«ng di th¶o. 1.2.1. T¸c gi¶: Cho ®Õn nay, vÊn ®Ò x¸c ®Þnh t¸c gi¶ còng nh­ n¨m ra ®êi cña Th¸nh T«ng di th¶o vÉn cßn g©y rÊt nhiÒu tranh c·i. N¨m 1958, NguyÔn §æng Chi khi ®Æt ra vÊn ®Ò t¸c gi¶ cña Th¸nh T«ng di th¶o ®· cho r»ng: “S¸ch phÇn nµo lµ nguþ th­ v× tõ tr­íc ch­a cã tµi liÖu g× nãi vÒ nã c¶. ThÕ nh­ng hiÖn nay ch­a cã chøng cí ®Ých x¸c ®Ó cho lµ kh«ng ph¶i cña Lª Th¸nh T«n” [13,153]. N¨m 1963, trong lêi giíi thiÖu v¨n b¶n “Th¸nh T«ng di th¶o” do NguyÔn BÝch Ng« dÞch, hai nhµ nghiªn cøu Lª Sü Th¾ng vµ Hµ Thóc Minh ®· tæng hîp ®­îc 3 lo¹i ý kiÕn xung quanh vÊn ®Ò t¸c gi¶ vµ n¨m ra ®êi cña t¸c phÈm. ý kiÕn thø nhÊt lµ cña nh÷ng ng­êi c¨n cø vµo lèi tù x­ng cña t¸c gi¶ trong t¸c phÈm phï hîp víi lèi x­ng cña Lª Th¸nh T«ng trong Thiªn Nam d­ h¹, vµ t¸c phÈm cã nhiÒu thiªn truyÖn ®­îc viÕt b»ng bót ph¸p ®¹i gia t­¬ng ®ång víi v¨n phong cña Lª Th¸nh T«ng, nªn kÕt luËn Th¸nh T«ng di th¶o lµ do Lª Th¸nh T«ng viÕt. 12 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n ý kiÕn thø hai lµ cña mét sè nhµ nghiªn cøu dùa vµo viÖc t¸c phÈm sö dông nh÷ng tªn ®Þa danh (Hµ Néi, §o¸i Hå), tªn häc vÞ (Phã b¶ng, Cö nh©n) chØ xuÊt hiÖn sau ®êi Lª Th¸nh T«ng; sù kiÖn n¹n lôt kh«ng x¶y ra vµo n¨m Quý Tþ; viÖc «ng vua nµy kh«ng ë ng«i Th¸i tö bao giê… ®· ®i ®Õn kÕt luËn: t¸c phÈm kh«ng ph¶i lµ s¸ng t¸c cña Lª Th¸nh T«ng vµ kh«ng ph¶i ®­îc s¸ng t¸c vµo giai ®o¹n cùc thÞnh cña nhµ Lª. Thø ba lµ ý kiÕn cña mét sè ng­êi c¨n cø trªn v¨n phong cña mét sè truyÖn cã mang khÈu khÝ thiªn tö, néi dung ph¶n ¸nh hiÖn thùc thêi Lª S¬ vµ dùa trªn mét sè truyÖn cã néi dung t­ t­ëng hoµn toµn kh¸c l¹ víi t­ t­ëng cña Lª Th¸nh T«ng mµ ®i ®Õn kh¼ng ®Þnh: trong Th¸nh T«ng di th¶o cã mét sè truyÖn cña Lª Th¸nh T«ng vµ cã nh÷ng truyÖn do ng­êi ®êi sau viÕt thªm vµo. Nh­ vËy, vÊn ®Ò t¸c phÈm vµ n¨m ra ®êi cña Th¸nh T«ng di th¶o vÉn cßn nh÷ng tån nghi ch­a thÓ lÝ gi¶i ®­îc. Víi t×nh h×nh t­ liÖu hiÖn nay, trong khi chê ®îi mét b»ng chøng khoa häc ch¾c ch¾n, chóng t«i vÉn coi toµn bé t¸c phÈm Th¸nh T«ng di th¶o lµ cña Lª Th¸nh T«ng, ®­îc s¸ng t¸c trong nh÷ng n¨m «ng trÞ v× ®Êt n­íc. Víi gi¶ thiÕt ®ã, chóng t«i ®· t×m hiÓu mét sè nÐt c¬ b¶n vÒ cuéc ®êi, sù nghiÖp s¸ng t¸c v¨n ch­¬ng cña Lª Th¸nh T«ng. Lª Th¸nh T«ng sinh ngµy 25/7 /1442, mÊt 3/3/1497. Lóc nhá tªn lµ H¹o, sau ®æi lµ T­ Thµnh, miÕu hiÖu Th¸nh T«ng ThuÇn Hoµng §Õ. ¤ng lµ vua thø 5 cña triÒu Lª, lªn ng«i tõ n¨m 18 tuæi vµ trong 38 n¨m trÞ v× «ng ®· x©y dùng ®­îc mét ®Êt n­íc thÞnh trÞ, tr¨m hä yªn æn, sung tóc. Lª Th¸nh T«ng quan t©m ®Õn nhiÒu lÜnh vùc, mÆt nµo «ng còng tá ra xuÊt s¾c, ®Æc biÖt lµ vÒ v¨n ho¸, v¨n häc. ¤ng s¸ng t¸c nhiÒu vµ ®Ó l¹i nhiÒu t¸c phÈm ®­îc ®¸nh gi¸ cao: Anh hoa hiÕu trÞ, Ch©u c¬ th¾ng tr­ëng, Chinh T©y k× hµnh, Minh l­¬ng cÈm tó, V¨n minh cæ suý, Quúnh uyÓn cöu ca, Xu©n v©n thi tËp, Cæ t©m b¸ch vÞnh, Lam S¬n l­¬ng thuû phó, Thiªn Nam d­ h¹, ThËp giíi c« hån quèc ng÷ v¨n, Hång §øc quèc ©m thi tËp… cïng 13 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n hµng chôc bµi th¬ ®Ò vÞnh phong c¶nh thiªn nhiªn trªn v¸ch nói, r¶i r¸c kh¾p n¬i tõ Qu¶ng Ninh tíi Thanh Ho¸. §¸nh gi¸ vÒ cuéc ®êi vµ tµi n¨ng cña Lª Th¸nh T«ng, Th©n Nh©n Trung viÕt: “§øc thÞnh c«ng lín siªu viÖt h¬n hÕt ®êi tr­íc. Huèng hå, th¸nh häc uyªn nguyªn, rõng s¸ch, bÓ truyÖn kh«ng ®©u lµ kh«ng kª cøu. Th¸nh v¨n rùc rì cïng ¸nh sao Khuª, vÎ m©y ®ua søc s¸ng ngêi. Tinh thÇn t©m thuËt ®· hiÖn râ, ®¹o ®øc sù nghiÖp ®· ph¸t huy… Mäi lêi anh qu©n chÕ t¸c, hång nho trø thuËt, ch­a thÊy lêi ai uyªn b¸c vµ ®iªu luyÖn ®Õn thÕ” (V¨n bia Chiªu L¨ng). Cuéc ®êi vµ sù nghiÖp v¨n ch­¬ng cña Lª Th¸nh T«ng chøng tá «ng lµ mét trong nh÷ng nh©n vËt vÜ ®¹i nhÊt lÞch sö phong kiÕn n­íc ta. HiÓu vÒ t¸c gi¶ lµ c¬ së ®Ó chóng t«i cã thÓ tiÕp cËn t¸c phÈm mét c¸ch chÝnh x¸c vµ s©u s¾c. 1.2.2. T¸c phÈm. Th¸nh T«ng di th¶o gåm hai quyÓn do ng­êi ®êi sau s­u tÇm vµ ®Æt tªn. QuyÓn th­îng gåm 13 truyÖn (TruyÖn yªu n÷ Ch©u Mai, Bµi kÝ dßng dâi con thiÒm thõ, Bµi kÝ hai phËt c·i nhau, TruyÖn ng­êi hµnh khÊt giµu, TruyÖn hai g¸i thÇn, Ph¶ kÝ s¬n qu©n, Bøc th­ cña con muçi, Duyªn l¹ n­íc Hoa, TrËn c­êi ë nói Vò M«n, TruyÖn l¹ nhµ thuyÒn chµi, Lêi ph©n xö cho anh ®iÕc vµ anh mï, Ngäc n÷ vÒ tay ch©n chñ, Truþªn hai thÇn hiÕu ®Ô). QuyÓn h¹ gåm 6 truyÖn (TruyÖn chång dª, Ng­êi trÇn ë thñy phñ, GÆp tiªn ë hå L·ng B¹c, Bµi kÝ mét giÊc méng, TruyÖn tinh chuét, Mét dßng ch÷ lÊy ®­îc g¸i thÇn). Lêi tùa ë ®Çu t¸c phÈm ®· ®Þnh h­íng cho néi dung ®­îc ph¶n ¸nh trong Th¸nh T«ng di th¶o: “Khæng Tö kh«ng bao giê nãi chuyÖn qu¸i dÞ, thÇn k× v× nh÷ng chuyÖn Êy m¾t kh«ng tr«ng thÊy, mäi ng­êi sinh ra ngê vùc. Nh­ng thö nghÜ xem: trong bèn bÓ, biÕt bao nói th¼m, ®Çm to, th× nh÷ng chuyÖn qu¸i dÞ, thÇn k× kÓ sao hÕt ®­îc? Nh÷ng truyÖn ta chÐp ra ®©y… ®Òu lµ nh÷ng truyÖn 14 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n cã kª cøu… nh÷ng ng­êi chÊp nhÊt cho nh÷ng truyÖn Êy lµ cã sù viÖc mµ kh«ng cã lÝ, hoÆc cã lÝ mµ kh«ng cã sù viÖc. §ã chØ lµ kiÕn thøc cña bän ng­êi ngåi ®¸y giÕng, kh«ng ®ñ bµn ®Õn nh÷ng sù vËt trong bÇu trêi réng lín”. Lêi tùa lµ cña mét ng­êi víi t­ c¸ch lµ t¸c gi¶ nh­ng kh«ng x­ng danh, kh«ng ®Ò n¨m biªn so¹n, tuy vËy qua ®ã ng­êi ta thÊy r»ng: viÖc chÐp l¹i nh÷ng viÖc k× qu¸i trong t¸c phÈm lµ cã c¨n cø, cã sù kª cøu, ®ã lµ c¬ së ®Ó t¸c gi¶ kh¼ng ®Þnh ®é tin cËy còng nh­ gi¸ trÞ cña t¸c phÈm. VÒ bè côc, hÇu hÕt c¸c truyÖn trong Th¸nh T«ng di th¶o ®Òu tu©n theo ®Æc tr­ng cña thÓ lo¹i. Më ®Çu lµ giíi thiÖu danh tÝnh, gèc g¸c nh©n vËt; tiÕp theo lµ nh÷ng diÔn biÕn li k× liªn quan ®Õn cuéc ®êi cña nh©n vËt vµ kÕt thóc lµ kÕt qu¶ cña c¸c sè phËn. Víi c¸c truyÖn cã tÝnh chÊt ngô ng«n (Bøc th­ cña con muçi, TrËn c­êi ë nói Vò M«n, TruyÖn ng­êi hµnh khÊt giµu, Lêi ph©n xö cho anh ®iÕc vµ anh mï…) th× kÕt thóc theo h­íng gîi nh÷ng bµi häc vÒ lèi sèng, ®¹o ®øc mµ con ng­êi cÇn häc tËp, rót kinh nghiÖm. Lêi trÇn thuËt trong t¸c phÈm ®­îc ph©n lµm hai lo¹i: lêi trÇn thuËt miªu t¶ c©u chuyÖn vµ lêi b×nh. Víi lêi trÇn thuËt miªu t¶, t¸c gi¶ th­êng sö dông kiÓu trÇn thuËt kh¸ch quan (mét ng­êi ®· biÕt hÕt chuyÖn vµ kÓ l¹i c¸c sù kiÖn, sù viÖc ®ã theo ng«i thø ba), ë mét sè thiªn l¹i sö dông kiÓu trÇn thuËt theo ng«i thø nhÊt do mét nh©n vËt trong t¸c phÈm ®øng ra ®¶m nhËn lµm t¨ng tÝnh ch©n thùc, kh¸ch quan cho c©u chuyÖn ®­îc kÓ. Lêi b×nh cña S¬n Nam Thóc th­êng ®Æt ë cuèi mçi thiªn. §ã lµ c¸ch ng­êi b×nh bµy tá th¸i ®é ®ång t×nh víi vÊn ®Ò ®­îc ®Æt ra ®ång thêi cã t¸c dông h­íng ng­êi ®äc ®Õn néi dung c¬ b¶n, träng t©m cña mçi thiªn vµ ®Ò cao gi¸ trÞ cña t¸c phÈm trªn c¶ hai ph­¬ng diÖn néi dung vµ nghÖ thuËt. Cèt truyÖn cña Th¸nh T«ng di th¶o kh«ng ®ång ®Òu. Nguyªn nh©n c¬ b¶n lµ do sù kh«ng thèng nhÊt vÒ thÓ lo¹i t¸c phÈm. Kh¶o s¸t trong Th¸nh T«ng di th¶o ta thÊy cã nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c nhau: tõ (Lung cæ ph¸n tõ – Lêi ph©n xö cho anh ®iÕc vµ anh mï…), lôc (MÊn th­ lôc – Bøc th­ cña con 15 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n muçi…), kÝ (Méng kÝ – Bµi kÝ mét giÊc méng…), ph¶ (S¬n qu©n ph¶ - Ph¶ kÝ s¬n qu©n…), truyÖn (Thö tinh truyÖn – TruyÖn tinh chuét…). Nh­ng trong v¨n häc trung ®¹i, kh«ng chØ riªng Th¸nh T«ng di th¶o mµ hÇu hÕt c¸c t¸c phÈm v¨n xu«i tù sù gåm nhiÒu thiªn truyÖn nhá: TruyÒn k× m¹n lôc, TruyÒn k× t©n ph¶, Lan tr× kiÕn v¨n lôc,…®Òu cã tÝnh lÉn lén nhiÒu thÓ lo¹i nh­ vËy. Dï kh«ng thèng nhÊt vÒ thÓ lo¹i nh­ng Th¸nh T«ng di th¶o vÉn ®­îc ®a sè c¸c nhµ nghiªn cøu coi lµ t¸c phÈm truyÒn k× bëi trong c¸c thiªn truyÖn ®Òu sö dông nhiÒu yÕu tè k× ¶o – ®iÒu kiÖn cèt yÕu ®Ó x¸c ®Þnh thÓ lo¹i truyÒn k×. Cã thÓ coi Th¸nh T«ng di th¶o lµ b­íc thö nghiÖm ®Çu tiªn trong thÓ truyÒn k×, më ®Çu cho lèi s¸ng t¸c mang tÝnh nghÖ thuËt cao ë nh÷ng giai ®o¹n kÕ tiÕp. 16 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n Ch­¬ng 2: giíi thuyÕt vÒ yÕu tè k× ¶o vµ yÕu tè k× ¶o trong v¨n häc ViÖt Nam 2.1. Giíi thuyÕt vÒ yÕu tè k× ¶o. Trong lÞch sö ph¸t triÓn v¨n häc, viÖc sö dông yÕu tè k× ¶o khi s¸ng t¸c ®· trë thµnh mét truyÒn thèng. Ngµy nay, yÕu tè nµy ®­îc coi nh­ mét h×nh th¸i nhËn thøc thÈm mÜ vµ ®­îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu quan t©m t×m hiÓu. VÒ mÆt tõ nguyªn häc, yÕu tè k× ¶o hay c¸i k× ¶o lµ kh¸i niÖm b¾t nguån tõ tiÕng Hy L¹p – Fantastike hoÆc tiÕng Anh lµ Fantastic vµ tiÕng Ph¸p lµ Lefantastique cã nghÜa lµ: “nghÖ thuËt t­ëng t­îng” hoÆc “t¹o ra nh÷ng h×nh ¶nh thuéc vÒ tinh thÇn”. Theo t¸c gi¶ NguyÔn H¶i Hµ, yÕu tè k× ¶o trong v¨n häc Nga ®­îc gäi b»ng thuËt ng÷ “hoang ®­êng” víi nghÜa: “lµ c¸i phi th­êng, k× ¶o, siªu nhiªn, phi lÝ, kh«ng cã thùc”. Theo «ng, cã hai c¸ch ®Ó vËn dông c¸i hoang ®­êng lµ: “Dïng theo thi ph¸p cæ tÝch trong v¨n häc d©n gian vµ dïng c¸i hoang ®­êng nh­ mét thñ ph¸p nghÖ thuËt hç trî. Nh­ mét thñ ph¸p nghÖ thuËt, c¸i hoang ®­êng ®­îc vËn dông theo hai c¸ch: c¸i hoang ®­êng d­íi d¹ng lùc l­îng siªu nhiªn, huyÒn bÝ (thÇn tiªn, ma quû, phÐp l¹, yªu qu¸i) vµ c¸i hoang ®­êng d­íi d¹ng v« lÝ, khã tin, khã hiÓu mµ lÝ trÝ con ng­êi ch­a kh¸m ph¸ hÕt hoÆc ch­a kh¸m ph¸ ®­îc” [3, 53]. Trong v¨n häc ViÖt Nam, yÕu tè k× ¶o ®­îc sö dông nh­ lµ mét ph­¬ng thøc nghÖ thuËt ®Ó chuyÓn t¶i néi dung, néi hµm cña kh¸i niÖm k× ¶o ®­îc Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt gi¶i thÝch nh­ sau: k× nghÜa lµ “l¹ ®Õn møc lµm ng­êi ta ph¶i ng¹c nhiªn”, cßn k× ¶o nghÜa lµ: “k× l¹, tùa nh­ kh«ng cã thËt mµ chØ cã trong t­ëng t­îng”. Tõ ®iÓn thuËt ng÷ v¨n häc còng thèng nhÊt cho r»ng: “k× nghÜa lµ kh«ng cã thùc, nhÊn m¹nh tÝnh chÊt h­ cÊu”. Nh­ vËy, k× lµ kh¸i niÖm ®Ó chØ nh÷ng c¸i kh¸c th­êng, kh«ng cã trong thùc tÕ cuéc sèng hµng ngµy mµ chØ cã trong t­ëng t­îng cña con ng­êi. 17 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n K× lµ mét thuËt ng÷ xuÊt ph¸t tõ tiÕng H¸n, nã cã thÓ ho¹t ®éng ®éc lËp nh­ mét danh tõ (víi nghÜa lµ “c¸i k×, yÕu tè k×”) hoÆc mét tÝnh tõ (víi nghÜa “k× l¹”). Trong kho¸ luËn nµy, ®Ó phï hîp víi thãi quen sö dông thuËt ng÷ cña ng­êi ViÖt, chóng t«i dïng thuËt ng÷ “yÕu tè k× ¶o” khi thùc hiÖn ®Ò tµi. ë ®©y, “yÕu tè k× ¶o” ®­îc dïng víi ý nghÜa réng nhÊt chØ c¸i l¹, c¸i kh¸c th­êng trong t¸c phÈm v¨n häc. §¸nh gi¸ vÒ vai trß cña yÕu tè k× ¶o, c¸c nhµ nghiªn cøu thèng nhÊt cho r»ng: nã lµ “h¹t nh©n cña tÝnh truyÒn k× trong t¸c phÈm v¨n häc”. Nã chÝnh lµ c¸i l¹, c¸i kh¸c th­êng ®­îc nh×n nhËn ë c¶ hai ph­¬ng diÖn kh¸ch quan vµ chñ quan, ®ång thêi còng bao hµm mét ý nghÜa s¸ng t¹o rÊt lín. Sù s¸ng t¹o thÓ hiÖn khi t¸c gi¶ tËp trung lµm cho c¸i l¹ cµng l¹ thªm lªn vµ ®«i khi l¹i kh«ng cho ®iÒu ®ã lµ l¹. YÕu tè k× ¶o cã néi hµm réng r·i, bao chøa nhiÒu yÕu tè phong phó, ®a d¹ng, ®ã lµ yÕu tè thuéc c¶ néi dung vµ h×nh thøc cña t¸c phÈm v¨n häc nh­ng lu«n biÓu hiÖn mét phÈm chÊt ®Æc tr­ng lµ l¹, kh¸c th­êng. HiÖu qu¶ thÈm mÜ cña “k×” chÝnh lµ søc hÊp dÉn (mÜ lùc), lµ nghÖ thuËt ®Æc thï nã kÝch thÝch vµ lµm tho¶ m·n t©m lÝ “hiÕu k×”, “¸i k×” cña ®éc gi¶, mang l¹i “k× thó” cho hä. Sù cã mÆt cña yÕu tè k× ¶o trong t¸c phÈm ®· chi phèi t¸c gi¶ trong viÖc lùa chän chi tiÕt, tæ chøc sù kiÖn, kh¾c ho¹ nh©n vËt… ®Ó lµm t¨ng thªm hiÖu qu¶ nghÖ thuËt cho t¸c phÈm. YÕu tè k× ¶o còng cã vai trß quan träng trong viÖc thÓ hiÖn nh÷ng quan ®iÓm t­ t­ëng cña t¸c gi¶. Theo Lª Sü Th¾ng vµ Hµ Thóc Minh: “®»ng sau c¸c truyÖn thÇn linh, chÝnh lµ truyÖn x· héi, ®»ng sau c¸c thÇn th¸nh ma quû chÝnh lµ b¶n th©n con ng­êi, ®»ng sau c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c nh©n vËt siªu tù nhiªn chÝnh lµ mèi quan hÖ cã thùc trong x· héi, kh«ng thÓ kh¸c ®­îc v× c¸c t¸c gi¶ truyÖn truyÒn k× ®Òu sèng trong mét x· héi nhÊt ®Þnh vµ dÉu tù gi¸c hay kh«ng tù gi¸c, ®Òu ph¶n ¸nh hiÖn thùc khi s¸ng t¸c” . Qu¶ vËy bªn trong c¸i vá li k×, thÇn bÝ cña mçi c©u chuyÖn truyÒn k× bao 18 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thanh T©m – K29D Ng÷ V¨n giê còng chøa ®ùng nh÷ng vÊn ®Ò vÒ hiÖn thùc cuéc sèng. Ng­êi ta cã thÓ b¾t gÆp ë ®ã h×nh ¶nh nh÷ng anh häc trß ch¨m chØ, nh÷ng ng­êi phô n÷ ®øc h¹nh, nh÷ng ng­êi con hiÕu th¶o, nh÷ng c©u chuyÖn t×nh yªu ®Ñp ®Ï… Cã thÓ nãi, khi sö dông yÕu tè k× ¶o nh­ mét ph­¬ng tiÖn nghÖ thuËt, truyÖn truyÒn k× cã kh¶ n¨ng v« h¹n trong ph¶n ¸nh hiÖn thùc vµ ng­îc l¹i, hiÖn thùc ®­îc thÓ hiÖn trong c¸i vá k× ¶o, thÇn k× còng t¹o nªn nhiÒu c¶m xóc phong phó, ch©n thËt cho ng­êi ®äc. 2.2. YÕu tè k× ¶o trong v¨n häc ViÖt Nam. K× ¶o, k× l¹ lµ mét ph¹m trï thÈm mÜ ®Æc tr­ng cña v¨n häc cæ ph­¬ng §«ng nãi chung vµ v¨n häc ViÖt Nam nãi riªng. Trong lÞch sö ph¸t triÓn cña v¨n häc d©n téc tõ v¨n häc d©n gian ®Õn v¨n häc trung ®¹i vµ v¨n häc hiÖn ®¹i, yÕu tè k× ¶o lu«n tån t¹i. MÆc dï ®­îc sö dông ë nh÷ng møc ®é kh¸c nhau trong mçi thêi k× v¨n häc nh­ng yÕu tè k× ¶o lu«n ph¸t huy ®­îc søc m¹nh cña m×nh, ®ã lµ t¹o ra søc hÊp dÉn cho c©u chuyÖn ®­îc kÓ, cuèn hót ng­êi ®äc vµo thÕ giíi huyÒn ¶o do nã t¹o ra, bªn c¹nh ®ã cßn cã ý nghÜa chuyÓn t¶i ý ®å nghÖ thuËt cña t¸c gi¶. 2.2.1. YÕu tè k× ¶o trong v¨n häc d©n gian. V¨n häc d©n gian lµ viªn g¹ch méc ®Çu tiªn x©y dùng nªn nÒn v¨n häc phong phó cña n­íc ta. Tõ trong dßng v¨n häc nµy ý thøc vÒ viÖc sö dông yÕu tè k× ¶o ®· ®­îc khëi ®Çu vµ trong mçi thÓ lo¹i, yÕu tè nµy ®­îc sö dông víi nh÷ng môc ®Ých kh¸c nhau. Mét ®iÓm cÇn l­u ý lµ v¨n häc d©n gian cã nhiÒu h×nh thøc thÓ lo¹i gåm c¶ tù sù, th¬, kÞch. ë ®©y khi xem xÐt vÒ yÕu tè k× ¶o chóng t«i chØ xem xÐt trong c¸c t¸c phÈm tù sù thuéc c¸c thÓ lo¹i nh­: thÇn tho¹i, truyÒn thuyÕt, truyÖn cæ tÝch… V× ®©y lµ nh÷ng thÓ lo¹i cã sö dông nhiÒu vµ thµnh c«ng c¸c yÕu tè k× ¶o. Tr­íc hÕt lµ trong c¸c t¸c phÈm thÇn tho¹i. Khi luËn bµn vÒ thÓ lo¹i nµy, C.M¸c ®· g¾n nã víi thêi k× “th¬ Êu” cña loµi ng­êi, coi ®ã lµ nghÖ thuËt – v« 19
- Xem thêm -