Câu hỏi tu từ trong thơ xuân diệu

  • Số trang: 65 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 22 |
  • Lượt tải: 0
minhtuan

Đã đăng 15929 tài liệu

Mô tả:

Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BỘ MÔN NGỮ VĂN ĐOÀN NGUYỄN PHƯƠNG THẢO MSSV: 6095889 CÂU HỎI TU TỪ TRONG THƠ XUÂN DIỆU CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: Ths. Nguyễn Thị Ngọc Điệp Luận văn tốt nghiệp Đại học Tháng 05/2013 GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -1- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu ĐỀ CƯƠNG TỔNG QUÁT PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 2. Lịch sử vấn đề 3. Mục đích nghiên cứu 4. Phạm vi nghiên cứu 5. Phương pháp nghiên cứu PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CÂU HỎI VÀ CÂU HỎI TU TỪ 1.1 KHÁI NIỆM CÂU HỎI VÀ PHÂN LOẠI 1.1.1 Khái niệm câu hỏi a) Quan điểm Nguyễn Kim Thản b) Quan điểm Diệp Quang Ban c) Quan điểm Đỗ Thị Kim Liên d) Quan điểm Bùi Tất Tươm e) Quan điểm Trịnh Mạnh và Nguyễn Huy Đàn f) Quan điểm Cao Xuân Hạo g) Quan điểm Bùi Đức Tịnh h) Quan điểm Đặng Kim Nga 1.1.2 Phân loại câu hỏi a) Quan điểm Nguyễn Kim Thản b) Quan điểm Diệp Quang Ban c) Quan điểm Đỗ Thị Kim Liên d) Quan điểm Bùi Tất Tươm e) Quan điểm Hồ Lê f) Cao Xuân Hạo GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -2- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu g) Quan điểm Bùi Minh Toán h) Quan điểm Hoàng Trọng Phiến i) Quan điểm Đào Thanh Lan j) Quan điểm Đặng Kim Nga 1.2 KHÁI NIỆM CÂU HỎI TU TỪ VÀ PHÂN LOẠI 1.2.1 Khái niệm câu hỏi tu từ a) Quan điểm Nguyễn Kim Thản b) Quan điểm Diệp Quang Ban c) Quan điểm Đỗ Thị Kim Liên d) Quan điểm Bùi Tất Tươm e) Quan điểm Đinh Trọng Lạc f) Quan điểm Nguyễn Văn Nở 1.2.2 Phân loại câu hỏi tu từ a) Quan điểm Bùi Tất Tươm b) Quan điểm Đinh Trọng Lạc c) Quan điểm Nguyễn Xuân Hoa CHƯƠNG 2 KHẢO SÁT VÀ PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ SỬ DỤNG CÂU HỎI TU TỪ TRONG TẬP THƠ THƠ THƠ VÀ GỬI HƯƠNG CHO GIÓ CỦA XUÂN DIỆU 2.1 VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM 2.1.1 Tác giả 2.1.2 Tác phẩm 2.2 Các dạng câu hỏi tu từ trong tập thơ Thơ thơ và Gửi hương cho gió của Xuân Diệu. 2.2.1 Câu hỏi tu từ có yếu tố nghi vấn a) Dạng câu hỏi tu từ đi với đại từ nghi vấn b) Dạng câu hỏi tu từ có quan hệ từ lựa chọn “hay” c) Dạng câu hỏi tu từ có từ biểu thị sắc thái nghi vấn 2.2.2 Câu hỏi tu từ không có yếu tố nghi vấn 2.3 Hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi tu từ trong tập thơ Thơ thơ và Gửi hương cho gió của Xuân Diệu GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -3- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu 2.3.1 Câu hỏi tu từ có chủ ý khẳng định trong tập thơ Thơ thơ và Gửi hương cho gió của Xuân Diệu 2.3.2 Câu hỏi tu từ nhằm bộc lộ tình cảm, tâm tư, khát khao của nhà thơ Xuân Diệu trong tập thơ Thơ thơ và Gửi hương cho gió 2.3.3 Câu hỏi tu từ nhằm mời mọc, gợi ý trong tập thơ Thơ thơ và Gửi hương cho gió của Xuân Diệu KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO MỤC LỤC GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -4- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên xin được gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến cô Nguyễn Thị Ngọc Điệp, cô đã tận tình hướng dẫn, giúp em hoàn thành luận văn này. Em xin gửi lời cảm ơn đến cô Nguyễn Thị Thu Thủy, cố vấn học tập lớp Ngữ Văn A2 - K35, một người cô, một người mẹ luôn quan tâm giúp đỡ em và các bạn trong những lúc khó khăn. Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến quý thầy cô trong Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn và Khoa Sư Phạm, đặc biệt là quý thầy cô trong bộ môn Ngữ văn đã truyền đạt cho em những kiến thức quý báu cũng như những kỹ năng trong cuộc sống. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến tập thể lớp Ngữ Văn A2 - K35 thân yêu, những người đã cùng tôi vượt qua bao khó khăn, chia sẻ bao vui buồn trong học tập cũng như trong cuộc sống. Xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, đặc biệt là ngoại và cha mẹ tôi, chỗ dựa tinh thần, nguồn động lực giúp tôi cố gắng học tốt, ngày càng cố gắng hoàn thiện mình hơn. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -5- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Xuân Diệu là một trong những nhà thơ tiêu biểu của nền thơ ca Việt Nam hiện đại và đặc biệt hơn ông còn là một nhà thơ của thế hệ trẻ. Chẳng những như thế, thi sĩ còn để lại cho đời một số lượng tác phẩm đồ sộ và vô cùng đặc sắc. Một số bài thơ tiêu biểu của Xuân Diệu đã được đưa vào chương trình giảng dạy phổ thông và được nghiên cứu một cách thấu đáo. Thơ Xuân Diệu còn là đề tài để sinh viên, những người đam mê nghiên cứu thơ ca quan tâm và khám phá. Tìm hiểu, nghiên cứu về thơ Xuân Diệu ta càng phát hiện ra ngoài ý thơ hay, giàu cảm xúc được thể hiện qua nội dung của những câu thơ còn là một bút pháp nghệ thuật tinh tế, có nhiều cách tân. Và một trong những thủ pháp nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu ta thấy câu hỏi tu từ chiếm một số lượng không nhỏ trong sáng tác của nhà thơ. Những câu hỏi tu từ này, đã khiến cho người viết quan tâm tìm hiểu mong muốn khám phá được dụng ý nghệ thuật của tác giả. Đồng thời, người viết cho rằng đây là một đề tài thú vị và thật sự có ích để người viết hiểu rõ thêm về thơ Xuân Diệu và là lúc củng cố, mở rộng kiến thức cho mình để bước sang một cánh cửa mới. Bên cạnh đó, việc thực hiện đề tài cũng là xuất phát từ niềm say mê thơ Xuân Diệu, mong muốn đi sâu để khám phá tìm ra được nhiều cái hay, mới lạ của thơ ông. Chính vì thế, người viết đã chọn đề tài “câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu” để hoàn thành luận văn tốt nghiệp của mình. Qua việc nghiên cứu đề tài này, người viết hi vọng có thể đóng góp một phần nhỏ vào việc khám phá thêm một khía cạnh nghệ thuật đặc sắc của thơ Xuân Diệu. 2. Lịch sử vấn đề Từ góc độ nghiên cứu văn học, đã có rất nhiều tài liệu đề cập đến những đặc sắc nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu. Tuy nhiên, với đề tài “Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu” thì quả còn là một đề tài khá mới. Nhận xét về câu hỏi tu từ cũng như những vấn đề liên quan đến câu hỏi tu từ có một số tài liệu nghiên cứu tiêu biểu sau: Trong quyển Phong cách học tiếng Việt, tác giả Đinh Trọng Lạc cho rằng: “Trong văn chương, đặc biệt là lối văn luận chiến, loại câu hỏi tu từ được sử dụng để GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -6- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu buộc đối thủ phải chấp nhận luận điểm của mình” [9; tr. 229] và “câu hỏi từ trong thơ trữ tình là cách nói truyền cảm” [9; tr. 230]. Tác giả nhận định: “Câu hỏi - khẳng định còn gọi là câu hỏi tu từ, tức là người hỏi chỉ nhằm để khẳng định một ý kiến nào đó chứ không phải để người đối thoại thông tin điều mình muốn biết” [9; tr. 229]. Tác giả Nguyễn Văn Nở trong Giáo trình phong cách học tiếng Việt, đã đưa ra lời nhận định khái quát về mục đích của câu hỏi tu từ đồng ý kiến với Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hòa, tác giả cho rằng: “Kiểu câu này thường được dùng trong văn chính luận nhằm để bày tỏ quan điểm, sự bình giá, cảm xúc của tác giả về một vấn đề nào đó; đồng thời cũng góp phần làm tăng thêm sức lập luận của lời nói” [14; tr. 178]. Trong quyển Ngữ pháp tiếng Việt, tập 2 tác giả Diệp Quang Ban cũng đề cập đến câu nghi vấn tu từ với mục đích sử dụng của nó là nhằm thu hút sự quan tâm và làm cho thế văn trở nên hoạt bát hơn. Tác giả Nguyễn Kim Thản trong quyển Nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt, đã đưa ra nhận định tương tự các tác giả khác về câu nghi vấn tu từ nhưng ngắn gọn và sơ lược hơn. Và tác giả còn bổ sung về cách sử dụng của nó có thể kết cấu như những câu nghi vấn chân chính, trong ngôn ngữ viết còn được biểu thị bằng ngữ khí ra, chăng, chăng tá,… Tác giả Cao Xuân Hạo khi nhận định về câu nghi vấn có giá trị ngôn trung khác câu nghi vấn chính danh, ông cho rằng các câu hỏi không chính danh không có giá trị để hỏi. Nó có thể là cầu khiến, cảm thán có hình thức hỏi. Đây là một dạng biểu hiện của câu hỏi tu từ. Trong quyển Ngữ pháp tiếng Việt, Đỗ Thị Kim Liên nhận định về câu hỏi tu từ như sau: “Trong loại này, mục đích, ý định thông tin của người nói nằm chính ngay trong câu hỏi đó, vì vậy không cần người nghe đáp lại. Người nói chọn hình thức thể hiện ở dạng câu hỏi nhằm mục đích tu từ, tác động đến người nghe một cách tinh tế, biểu cảm hơn” [10; tr. 137]. Trong Cú pháp tiếng Việt, quyển 2 tác giả Hồ Lê đã cho rằng câu hỏi tu từ cũng là một cách mệnh danh của câu nghi vấn giả. Với câu nghi vấn giả thì “hài cốt để khẳng định, phủ định một điều gì đó hoặc để trách mắng ai đó chứ không cốt để được GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -7- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu trả lời” [11; tr. 421]. Và câu nghi vấn lựa chọn bộ phận cũng có khả năng làm câu nghi vấn tu từ trong những trường hợp thích hợp. Về khía cạnh nghiên cứu nghệ thuật, nội dung thơ thì đã có không ít công trình nghiên cứu tiêu biểu đi sâu vào từng khía cạnh khai thác hồn thơ Xuân Diệu. Đó đều là những công trình có giá trị lớn để ta tìm hiểu về thi sĩ. Như ta đã biết, Xuân Diệu là một nhà thơ hoàn toàn mới của nền thơ ca hiện đại, đến với người yêu thơ với một diện mạo khác hẳn các bậc tiền bối thi ca xưa. Ngày đầu đến với thơ ca, ông đã mang đến cho người đọc một làn gió mới thật mát mẻ nhưng cũng thật lạ thường. Trong quyển Thơ thơ và Gửi hương cho gió, tác phẩm và dư luận do Tôn Thảo Miên tuyển chọn, có rất nhiều tác giả đã nhận xét sâu sắc về nội dung và nghệ thuật làm thơ của Xuân Diệu, đặc biệt là xoay quanh hai tập thơ đầu tay của ông là Thơ thơ và Gửi hương cho gió. Hoài Thanh đã có nhận định: “Bây giờ khó mà nói được cái ngạc nhiên của làng thơ Việt Nam hồi Xuân Diệu đến. Người đã tới giữa chúng ta với một y phục tối tân và chúng ta đã rụt rè không muốn làm thân với con người có hình thức phương xa ấy” [13; tr. 113]. Sự va chạm, tiếp thu có chọn lọc phong cách sáng tác phương tây đã khiến thơ Xuân Diệu đập tan nhiều bức tường thành ngăn cách kiên cố, giúp cho thế hệ trẻ Việt Nam có dịp mở mang tầm nhìn xa rộng hơn. Những câu thơ lạ lẫm, mang lớp áo quyến rũ của thơ Pháp, nhưng có cái vẻ gì đó rất duyên dáng và mĩ miều của thơ Việt Nam. Việc sử dụng câu hỏi tu từ trong thơ, không phải là mới trong thơ ca. Nhưng với những câu hỏi tu từ bộc lộ cảm xúc mới mẻ, Xuân Diệu phần nào đã khiến thơ của mình làm rung động tâm hồn độc giả mến mộ thơ và gây cho người đọc cảm giác lạ . Với Thế Lữ, Xuân Diệu là một thi sĩ mới và càng ngày càng mới hơn trong phong cách nghệ thuật của mình. Xuân Diệu ngày càng biết âu yếm hơn nghệ thuật làm thơ và sự cố gắng diễn đạt những cảm tưởng của mình bằng những lời thơ xứng đáng có lúc êm dịu và ái ân, có khi thiết tha và bồng bột. Nghiên cứu hai tập thơ đầu mùa mà thi sĩ đã dâng tặng cho loài người yêu thơ, tác giả Hà Minh Đức có cái nhìn khái quát về nghệ thuật của Xuân Diệu như sau: GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -8- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu “Từ bỏ ước lệ, và ngôn từ cách điệu của thơ ca xưa, Xuân Diệu là nhà cách tân đích thực của thi ca” và “ Xuân Diệu là người viết có ý thức về các phạm vi biểu hiện của thơ, về hình ảnh ngôn từ, nhạc điệu. Nhà thơ ghi nhận và miêu tả đối tượng trong không gian trần thế rất gần gũi, không hề xa lạ” [13; tr. 151]. Đồng thời, tác giả Hà Minh Đức đã trích dẫn lại lời nhận xét của các nhà thơ về hai tập thơ. Nhà thơ Huy Cận cho rằng: “Hai tác phẩm bổ sung cho nhau để tạo nên hồn thơ Xuân Diệu. Nói Thơ thơ hơn Gửi hương cho gió là không đúng vì nghệ thuật của Gửi hương cho gió chính hơn. Ngược lại cũng không thể nói Gửi hương cho gió hay hơn Thơ thơ. Thơ thơ có nhiều chất non tơ, rạo rực, thiết tha, và hồn thơ trong trẻo. Gửi hương cho gió đằm thắm như than hồng phủ một lớp tro mỏng và cũng có xen vị đắng cay trong tình đời và tình yêu” [13; tr. 156]. Nhà thơ Tế Hanh xem “Thơ thơ và Gửi hương cho gió là một mạch. Xuân Diệu có dự trữ. Trong Thơ thơ đã giới thiệu Gửi hương cho gió, tuy tập sách phải sáu năm sau mới ra đời. Gửi hương cho gió ra đời khi không khí xã hội đã có nhiều biến chuyển chuẩn bị cho thời kỳ Cách mạng tháng Tám. Thơ thơ có hương vị của tập thơ đầu tươi trẻ, Gửi hương cho gió đằm sâu, thiết tha” [13; tr. 157]. Nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh cho rằng: “Thơ thơ ra đời trong tâm lý chờ đợi của xã hội và được hoan nghênh đặc biệt. Gửi hương cho gió không có được không khí xã hội đó. Thực chất đây là hai tập thơ hay của hai thời kì nhưng có chung một phong cách. Rất khó để nói tập nào hơn tập nào. Ở tập đầu rạo rực tươi trẻ, ở tập sau méditatinons của Diệu sâu hơn” [13; tr. 157]. Còn riêng Xuân Diệu đã bày tỏ rằng: “Cả hai đều là những đứa con tinh thần yêu quý của mình. Thật cũng khó để nhận xét. Hai tập đi liền mạch. Thơ thơ là premier jet, non tơ hơn. Gửi hương cho gió chín hơn, già dặn hơn. Bài hay nằm trong Thơ thơ nhiều: Nụ cười xuân, Đây mùa thu tới, Vội vàng, Tương tư chiều, Ca tụng, Thơ duyên, Cảm xúc. Tuy nhiên trong Gửi hương cho gió lại có những bài chín hơn về nghệ thuật, Lời kỹ nữ là bài thơ hay nhất trong Gửi hương cho gió. Nguyệt cầm tinh vi và cao cường quá, phải láy luyến từng chữ, như từng nốt đàn” [13; tr. 157]. Tác giả Mã Giang Lân cho rằng bản lĩnh nghệ thuật của Xuân Diệu bộc lộ rõ ràng nhất là ở mảng thơ tình. Tác giả nhận định về thơ Xuân Diệu: “Thơ ông nhiều GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -9- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu màu, nhiều vẻ, ông làm chủ được ngôn ngữ vần điệu và các thể thơ một cách vững vàng thuần thục” [13; tr. 167]. Lưu Khánh Thơ cũng cho rằng thơ tình là một mảng đề tài đặc sắc nhất trong đời thơ của Xuân Diệu. Ở mảng thơ tình, thế giới nghệ thuật rất phong phú và đa dạng “được tạo lên bằng nhiều yếu tố, hình ảnh, cấu tứ, ngôn ngữ, nhịp điệu… trong đó nghệ thuật cấu tứ nổi lên như một yếu tố quan trọng, giúp cho việc nhận diện phong cách sáng tạo của nhà thơ” [13; tr. 308]. Trong bài Về một cuộc cách mạng trong thi ca - Phong trào Thơ mới, Lý Hoài Thu cũng có bài viết nhận định sâu sắc về một khía cạnh nghệ thuật nổi bật trong sáng tác của Xuân Diệu đó là Thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật của Thơ thơ và Gửi hương cho gió, một trong những phong cách nghệ thuật làm nên nét riêng của nhà thơ. Tác giả đã nhận xét: “Sinh thời, Xuân Diệu rất tâm đắc và nhạy cảm với phạm trù “không - thời gian” mà ông gọi chung là “kích thước của toàn vũ trụ”. Tác giả Đoàn Thị Đặng Hương đã gọi Xuân Diệu là một nhà nghệ sĩ bậc thầy, mà sự nghiệp của ông có ảnh hưởng lớn và sâu rộng đến nền thơ ca hiện đại Việt Nam. Là một trong những nhà thơ cách tân nghệ thuật một cách sáng tạo, đồng thời không quên tiếp nối, phát huy truyền thống tốt đẹp của nền thơ ca cổ điển dân tộc trong quyển Xuân Diệu như chính ông với bài viết Xuân Diệu - Hoàng tử của thi ca Việt Nam hiện đại. Tác giả cho rằng chính cái vẻ xù xì, thô thiển như chưa được bàn tay nghệ sĩ chạm đến qua những câu thơ tưởng chừng là cẩu thả, vụng về, không nghiêm túc có khi làm phật lòng người yêu thơ chính là một sự cố tình để lại dấu ấn riêng khó phai mờ. Hoàng Trung Thông đã cho đó là một nét riêng hấp dẫn của thơ Xuân Diệu “Nghệ thuật làm thơ vừa giản dị, vừa tinh vi và đúc đọng” [13; tr. 52]. Tác giả Nguyễn Quốc Túy trong bài viết Xuân Diệu, nhà thơ mới trữ tình cảm xúc, tràn đầy cảm giác và luôn “thức nhọn giác quan” in trong quyển Xuân Diệu thơ và đời cho rằng Xuân Diệu là một nhà thơ có phong cách rất riêng trong phong trào thơ mới thể hiện ở hai phương diện: chất thơ và ngôn ngữ thơ. “Về phương diện chất thơ, nét riêng này được thể hiện ở chỗ bởi luôn luôn thức nhọn giác quan nên Xuân Diệu đã sáng tạo được trong thơ mới của mình một thế giới nghệ thuật riêng: tràn đầy cảm xúc, cảm giác.” [13; tr. 120]. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -10- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu Về ngôn ngữ thơ, đặc điểm riêng của thơ mới đã được nhà thơ thể hiện ở việc dùng nhiều từ ngữ biểu hiện cảm xúc và cảm giác với tần số rất cao, với nhiều sắc thái ngữ nghĩa. Bên cạnh đó, còn có rất nhiều tác giả nghiên cứu về thơ văn và cuộc đời của nhà thơ Xuân Diệu với nhiều khía cạnh khác nhau. Các công trình nghiên cứu và bài viết về Xuân Diệu có một khối lượng rất lớn và đa dạng, thật khó để có thể tổng hợp hết được tất cả các nhận định, đánh giá, phê bình về ông trong một lúc. Tuy nhiên, vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu vào việc tìm hiểu một phương diện nghệ thuật nhỏ không kém phần đặc sắc của Xuân Diệu đó là câu hỏi tu từ được nhà thơ vận dụng linh hoạt với tần số cao. Từ đó có thể cho thấy đây vốn là một đề tài mới mẻ. 3. Mục đích nghiên cứu Với đề tài “Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu”, người viết bước đầu tìm hiểu, tổng hợp kiến thức về câu hỏi tu từ. Trên cơ sở lí thuyết, người viết đi sâu vào khảo sát thơ Xuân Diệu. Việc tìm hiểu này giúp người viết bổ sung thêm kiến thức về ngôn ngữ học và có cái nhìn sâu sắc hơn về nội dung và nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu, đặc biệt là việc sử dụng câu hỏi tu từ trong thơ thi sĩ. Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài luận văn này giúp người viết nhận ra, khẳng định đúng đắn, rõ ràng hơn về những đóng góp to lớn và quan trọng cho nền văn học Việt Nam hiện đại của nhà thơ. Thực hiện đề tài này là một điều kiện để người viết vận dụng kiến thức đã học vào việc nghiên cứu công trình khoa học. Trong quá trình làm việc người viết sẽ tích lũy được cho mình nhiều kinh nghiệm, phát hiện được những hạn chế của mình và cố gắng tìm ra cách khắc phục để hoàn thiện chuyên môn tốt hơn. Điều quan trọng, người viết hi vọng công trình nghiên cứu này sẽ là một đóng góp nhỏ vào kho tàng nghiên cứu thơ ca Xuân Diệu giúp bảo tồn và lưu giữ những tinh hoa văn hóa dân tộc và nâng cao tri thức, niềm yêu mến thơ ca của người mến mộ đối với nhà thơ của thế hệ trẻ. 4. Phạm vi nghiên cứu Với đề tài “Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu”, người viết đi sâu tìm hiểu kiến thức về câu hỏi tu từ trong các công trình nghiên cứu về Phong cách học tiếng Việt, Ngữ pháp tiếng Việt, Cú pháp tiếng Việt và các công trình nghiên cứu về nội dung, GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -11- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu. Trên cơ sở tìm hiểu và tiếp thu lí thuyết, người viết vận dụng phân tích hiệu quả sử dụng câu hỏi tu từ qua các tập thơ của Xuân Diệu. Trong điều kiện cho phép, người viết chọn ra hai tập thơ đầu tay và tiêu biểu cho hồn thơ Xuân Diệu để tiến hành nghiên cứu đó là Thơ thơ và Gửi hương cho gió. 5. Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu đề tài “Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu”, người viết đã vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp. Bước đầu, người viết sử dụng phương pháp tổng hợp thông qua việc tiếp cận, tìm hiểu kiến thức của các công trình nghiên cứu trước đó để hệ thống hóa kiến thức có liên quan đến đề tài. Phương pháp tổng hợp đã giúp người viết có cái nhìn toàn diện và khái quát hơn về nội dung cần nghiên cứu của đề tài. Tiếp theo, người viết tiến hành thống kê và phân loại số lượng câu hỏi tu từ xuất hiện trong hai tập thơ của Xuân Diệu đồng thời phân loại thích hợp. Sau cùng là sử dụng phương pháp phân tích, chứng minh làm nổi bật hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -12- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CÂU HỎI VÀ CÂU HỎI TU TỪ 1.1 KHÁI NIỆM CÂU HỎI VÀ PHÂN LOẠI 1.1.1 Khái niệm câu hỏi a) Quan điểm Nguyễn Kim Thản Tác giả Nguyễn Kim Thản trong quyển Nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt, ở phần phân chia các loại câu theo mục đích cũng khái niệm: “Câu nghi vấn nhằm mục đích nêu lên sự hoài nghi của người nói và nói chung đòi người nghe tường thuật về đối tượng hay đặc trưng của đối tượng. Nó không chứa đựng phán đoán, vì nó chưa khẳng định hay phủ định gì cả, nó không thật mà cũng không giả” [20; tr. 599]. Đồng thời tác giả cho rằng: “Câu nghi vấn có thể khác nhau về tính chất và phương thức biểu thị” [20; tr. 600]. b) Quan điểm Diệp Quang Ban Ở quyển Ngữ pháp Việt Nam phần câu, tác giả Diệp Quang Ban cho rằng câu nghi vấn thường được sử dụng các phương tiện sau: - Các đại từ nghi vấn. - Các phụ từ nghi vấn. - Quan hệ từ lựa chọn hay. - Các tiểu từ chuyên dụng. Và các yếu tố nghi vấn tác động đến danh từ, động từ,… trong câu. Quan niệm trên của Diệp Quang Ban đã nêu lên được phần nào đặc điểm, các phương tiện cấu tạo nên câu nghi vấn. c) Quan điểm Đỗ Thị Kim Liên Tác giả Đỗ Thị Kim Liên trong quyển Ngữ pháp tiếng Việt định nghĩa: “Câu hỏi dùng để thể hiện sự nghi vấn của người nói về một vấn đề gì đó và mong muốn người nghe đáp lời. Cuối câu nghi vấn thường có dấu chấm hỏi (?)” [11; tr. 134]. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -13- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu Nhờ trọng điểm chứa ở đại từ để hỏi cùng các yếu tố từ vựng trong câu hỏi mà câu đáp có thể có dạng đầy đủ hoặc tỉnh lược chỉ còn chủ ngữ, vị ngữ hay bổ ngữ… Tùy theo vị thế của người đáp trong quan hệ tương tác với người hỏi mà người đáp có thể sử dụng những kiểu câu đáp với những tình thái phù hợp. Việc sử dụng hoặc không sử dụng từ xưng hô đứng trước hoặc cuối câu có ảnh hưởng đến sự thể hiện thái độ của người đáp: tôn trọng, suồng sã, khinh ghét, chống đối, ngang ngạnh, bình đẳng, thân mật. d) Quan điểm Bùi Tất Tươm Theo tác giả Bùi Tất Tươm: “Câu hỏi là câu biểu thị một thông báo bao hàm nội dung hỏi về sự vật, hoạt động, trạng thái, tính chất của sự vật, về sự việc (được nêu ở thông báo) và về tình huống của sự việc” [24; tr. 20]. Tiếng Việt không dùng ngữ điệu mà dùng đại từ, trợ từ và phụ từ để hỏi trong câu hỏi. Trong văn bản nhờ vai trò của dấu chấm hỏi, có thể không dùng trợ từ hoặc phụ từ trong câu hỏi. e) Quan điểm Trịnh Mạnh và Nguyễn Huy Đàn Các tác giả Trịnh Mạnh và Nguyễn Huy Đàn thì cho rằng: “Câu hỏi nhằm mục đích nêu lên điều muốn hỏi, điều băn khoăn, thắc mắc nói chung, cần người nghe trả lời” [13; tr. 150]. f) Quan điểm Cao Xuân Hạo Trong quyển Ngữ pháp chức năng tiếng Việt, câu trong tiếng Việt, quyển 1 tác giả Cao Xuân Hạo đã đưa ra định nghĩa: “Câu nghi vấn là câu có hành động ngôn trung yêu cầu một câu trả lời thông báo về một sự tình hoặc một phần của sự tình được tiền giả định là hiện thực” [7; tr. 127]. g) Quan điểm Bùi Đức Tịnh Trong quyển Văn phạm Việt Nam tác giả Bùi Đức Tịnh cho rằng: “Ta dùng câu nghi vấn để tỏ ý muốn biết một việc gì hay điều gì. Thường ta dùng các nghi vấn chỉ định từ và nghi vấn đại từ để tỏ sự nghi vấn” [19; tr. 378]. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -14- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu h) Quan điểm Đặng Kim Nga Trong quyển Tiếng Việt - Tài liệu đào tạo giáo viên, tác giả Đặng Kim Nga đã cho rằng câu nghi vấn là kiểu câu có nội dung nêu đều hoài nghi hay thắc mắc, cần được giải đáp nội dung đó bằng một câu trả lời. Từ các nhận định đó ta rút ra những đặc điểm khái quát về câu hỏi như sau: - Đặt ra điều nghi vấn, chưa hiểu, chưa biết. - Cần người nghe trả lời. - Có cấu tạo bởi từ nghi vấn. 1.1.2 Phân loại câu hỏi a) Quan điểm Nguyễn Kim Thản Tác giả chia câu hỏi thành 4 loại qua quyển Cơ sở Ngữ pháp Tiếng Việt như sau: * Câu hỏi toàn bộ: “Đó là loại câu hỏi trong đó ta nêu lên đều muốn biết, điều cần trả lời ở toàn bộ câu nói” [21; tr. 137]. - Thêm vào cuối câu kể từ đệm à, hả, chứ, ư, đấy à, đấy a, đấy chứ, đấy ư hoặc khi muốn tỏ thái độ nửa tin nửa ngờ thì dùng từ đệm chắc, chăng. Ví dụ: Cháu đang học à? Bà về rồi hả? Anh còn nhớ chứ? Em quên rồi ư? Anh ấy giận mình chăng ? - Thêm vào đầu câu kể cụm từ phải chăng (vốn có nghĩa như có phải… không, nhưng hiện nay thường hàm ý phủ định). Ví dụ: Phải chăng đế quốc Mỹ tôn trọng quyền con người ? * Câu hỏi bộ phận: “Đó là loại câu hỏi trong đó ta nêu lên điều muốn biết, điều cần trả lời ở một điểm nào đó, tức một phần nào đó trong câu.” [21; tr. 137]. Câu hỏi bộ phận cấu tạo bằng cách đặt vào bộ phận cần hỏi một trong những đại từ để hỏi: ai, gì, nào, sao, đâu, bao giờ, bao nhiêu thay cho từ tương ứng. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -15- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu * Câu hỏi lựa chọn: “Đó là câu hỏi trong đó có đặt sẵn ít nhất là hai điều để người nghe chọn lựa lấy một mà trả lời” [21; tr. 138]. Câu hỏi lựa chọn cấu tạo bằng một trong những cách sau đây: - Ghép ít nhất là hai từ, hai cụm từ lại theo quan hệ song song, có từ nối hay, hay là ở giữa hai đơn vị ấy. - Đặt từ, cụm từ cần khẳng định trước từ kèm không, chăng, chưa (phủ định) hoặc giữa cặp từ có… không, có… chăng, đã… chưa. - Đặt câu kể vào giữa cụm từ có phải… không hoặc dùng câu kể làm một vế ghép với vế có phải không ? - Đặt câu kể phủ định với đại từ để hỏi sao hoặc từ nối hay + đại từ để hỏi sao. * Câu hỏi rộng: “Đó là câu hỏi trong đó vừa có phần hỏi có tính chất bộ phận, vừa có phần hỏi có tính chất lựa chọn” [21; tr. 140]. Ví dụ: Anh có đi đâu không ? (so sánh với: Anh đi đâu ?Anh có đi không ?) b) Quan điểm Diệp Quang Ban * Câu nghi vấn dùng đại từ nghi vấn “Câu nghi vấn dùng đại từ nghi vấn được dùng để hỏi vào những điểm xác định trong câu, điểm hỏi là điểm chứa đại từ nghi vấn. Do đó ngay cả khi bị tách ra khỏi ngữ cảnh, điểm hỏi trong câu vẫn xác định, nếu câu được dùng để hỏi. Có thể gọi kiểu câu này là kiểu câu nghi vấn trọng điểm xác định” [1; tr. 276]. Và “đại từ nghi vấn có thể dùng một mình như gì, sao, hoặc kết hợp với một từ khác, như người nào, cái gì, thứ bao nhiêu, làm gì, vì sao…” [1; tr. 276]. Câu nghi vấn dùng đại từ nghi vấn còn được Diệp Quang Ban phân loại theo tác dụng sử dụng của nó: - Hỏi về người, vật và việc. - Hỏi về số lượng và thứ tự. - Hỏi về thời gian. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -16- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu - Hỏi về không gian. - Hỏi về tính chất và cách thức. - Hỏi về nguyên nhân. * Câu nghi vấn dùng phụ từ: Ông cho rằng để tạo câu nghi vấn, tiếng Việt sử dụng các cặp phụ từ làm thành các khuôn nghi vấn: - Có… không (hoặc có không) ? - Có phải… không (hoặc có phải không) ? (Hỏi về tính khẳng định/tính phủ định) - Đã… chưa ? Hỏi về sự xảy ra/ còn không xảy ra … xong (hoặc rồi)… chưa ? Hỏi về tính hoàn thành/ không hoàn thành Hoặc:… xong chưa ? Ví dụ: Anh (có) tìm được cái bút không ? * Câu nghi vấn dùng quan hệ từ lựa chọn hay: “Quan hệ từ hay là quan hệ từ bình đẳng, nó được dùng trong câu nghi vấn để hỏi có hạn chế trong khả năng trả lời bằng cách sử dụng một trong những đề nghị đã được người hỏi đưa ra. Vì vậy câu nghi vấn này cũng được gọi là câu nghi vấn lựa chọn.” [1; tr. 290]. * Câu nghi vấn dùng tiểu từ chuyên dụng: “Câu nghi vấn dùng tiểu từ chuyên dụng, nếu không có các phương tiện tạo tính nghi vấn khác đi kèm thì điểm hỏi trong câu sẽ rất mơ hồ khi tách ra khỏi ngữ cảnh. Vì vậy có thể gọi kiểu câu này là câu nghi vấn không rõ trọng điểm” [1; tr. 292]. c) Quan điểm Đỗ Thị Kim Liên Ở quyển Ngữ pháp Tiếng Việt, tác giả Đỗ Thị Kim Liên phân ra thành hai loại lớn theo phương tiện biểu thị câu hỏi và loại có hình thức là câu hỏi nhưng mục đích không tương ứng. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -17- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu  Phương tiện biểu thị câu hỏi * Câu hỏi có đại từ nghi vấn “Loại này dùng để hỏi những điểm xác định trong câu. Điểm hỏi là điểm chứa đại từ nghi vấn” [11; tr. 134]. * Câu hỏi có cặp phó từ - Có… không ? - Có… chưa ? - Đã… chưa ? - Xong… chưa ? - Có phải… không ? * Câu hỏi có quan hệ từ lựa chọn: hay… “Câu hỏi này thường hướng đến một trong hai khả năng nên được gọi là câu hỏi lựa chọn” [11; tr. 135]. * Câu hỏi dùng tình thái từ biểu thị sắc thái nghi vấn Chúng gồm những tình thái từ sau: à, ư, hả, hở, chứ, chăng… Theo tác giả trong loại câu hỏi này chúng thường đi kèm với những tình thái từ và “loại này, điểm hỏi sẽ rất mơ hồ khi đứng riêng. Vì vậy, câu đáp thường phải dựa vào ngữ cảnh” [11; tr. 136]. * Câu hỏi dùng ngữ điệu “Loại này thường nâng cao giọng ở cuối câu vì không có những phương tiện nghi vấn hỗ trợ. Thông thường phải có một câu tường thuật (khẳng định hay phủ định đứng trước)” [11; tr. 136].  Loại có hình thức là câu hỏi nhưng mục đích không tương ứng * Câu hỏi nhằm mục đích tu từ Người nói đã có ý định thông tin ngay trong câu hỏi và không cần người nghe đáp lại. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -18- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu * Loại có hình thức là câu hỏi nhưng mục đích là cầu khiến “Người nói đề nghị người nghe thực hiện một hành động gì đó. Người nghe thường phải có hành vi đáp lại bằng ngôn ngữ hay có hành động hưởng ứng. Dù người đó thực hiện hay không thực hiện thì anh ta cũng không còn vô can như trước”[11; tr. 137]. * Loại có hình thức câu hỏi nhưng mục đích trả lời “Loại có hình thức câu hỏi nhưng mục đích trả lời nhằm cung cấp những thông tin mà câu hỏi đặt ra”. - Trực tiếp xác nhận nội dung câu hỏi đặt ra theo chiều khẳng định hay phủ định. - Trực tiếp chất vấn lại nội dung câu hỏi nhưng thực chất là né tránh trả lời. - Chất vấn về hậu quả do nội dung câu hỏi đặt ra. d) Quan điểm Bùi Tất Tươm Đồng quan điểm với Bùi Minh Toán, tác giả Bùi Tất Tươm phân câu hỏi cũng thành ba loại là: Câu hỏi tổng quát, câu hỏi chuyên biệt và câu hỏi lựa chọn. Và được trình bày một cách ngắn gọn như sau: * Câu hỏi tổng quát Câu hỏi tổng quát là câu hỏi về trung tâm khung ngữ vị từ. Câu hỏi này yêu cầu xác định tính đúng sai hoặc mệnh đề đã được giả định là không phi lí. * Câu hỏi chuyên biệt Câu hỏi chuyên biệt là câu hỏi về một diễn tố hoặc và một chu tố trong khung ngữ vị từ. Câu hỏi này yêu cầu xác định cái những tham tố muốn hỏi do một đại từ không xác định thay thế hoặc hạn định. * Câu hỏi lựa chọn Câu hỏi lựa chọn là câu hỏi mà yêu cầu trả lời đã được định sẵn trong một phạm vi xác định. Trong những đáp số - dữ liệu ấy phải có ít nhất một đáp số chân xác, nếu không có giá trị tiền giả định sai. GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -19- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo Câu hỏi tu từ trong thơ Xuân Diệu Tác giả còn cho rằng: “Cũng như đối với câu trần thuật, hình thức câu nghi vấn còn được dùng cho nhiều hoạt động, ngôn trung khác, khi ấy không còn nghi vấn chính danh nữa” [24; tr. 115]. - Cầu khiến (Mày có câm cái mồm đi không ?) - Cảm thán (Thế này có khổ tôi không ?) - Khẳng định (Ai mà chẳng biết ?) - Phủ định (Ai mà biết được ?) - Bác bỏ, chối cãi (Tôi đâu có biết ?) e) Quan điểm Hồ Lê Theo Hồ Lê trong quyển Cú pháp tiếng Việt, quyển 2 chia câu nghi vấn thành hai loại lớn:  Một loại câu nghi vấn dùng độc từ nghi vấn để đặt câu Trong loại câu nghi vấn thứ nhất này những câu “sao ?”, “hả ?” và “thế nào ?”, “gì”… là những câu nghi vấn tổng quát và những từ nghi vấn trong câu là từ nghi vấn tổng quát. Trả lời câu nghi vấn tổng quát thường phải sử dụng kết cấu cú. Những câu như “ai ?”, “bao nhiêu ?”, “mấy cái ?”, “làm gì ?” là những câu nghi vấn bộ phận và những từ nghi vấn trong câu là từ nghi vấn bộ phận. Trả lời câu nghi vấn bộ phận thường chỉ cần dùng một từ hoặc từ tổ. Loại thứ hai sử dụng câu trần thuật (cụ thể và chính xác hơn là cú đoạn của câu trần thuật) và đưa những phương tiện nghi vấn thích hợp vào.  Loại câu nghi vấn thứ hai gồm có 4 tiểu loại * Một là câu nghi vấn toàn bộ Như: “Tàu hỏa đi rồi à ?”, “Anh ấy ăn sao ?”. Trả lời những câu nghi vấn này có mấy cách: Hoặc là dùng từ “ừ” hoặc: vâng, rồi, không, chưa,… để khẳng định hoặc phủ định (có khi chỉ cần gật đầu hoặc lắc đầu là đủ), hoặc là lặp lại cả cú đoạn trần thuật, như : “Tàu hỏa đi rồi/ Tàu hỏa chưa đi”, “Anh ấy ăn/ Anh ấy không ăn”… Câu nghi vấn toàn bộ còn có khả năng là câu nghi vấn giả: GVHD: Nguyễn Thị Ngọc Điệp -20- SVTH: Đoàn Nguyễn Phương Thảo
- Xem thêm -