Các hình thức ngôn ngữ nội tâm của nhân vật thể hiện trong truyện ngắn Nam Cao

  • Số trang: 54 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 18 |
  • Lượt tải: 0
minhtuan

Đã đăng 15929 tài liệu

Mô tả:

Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn a.PhÇn më ®Çu 1. Lý do chän ®Ò tµi V¨n häc lµ nghÖ thuËt cña ng«n tõ. Khi tiÕp cËn víi mét t¸c phÈm v¨n häc, ®iÒu ®Çu tiªn lµ ng­êi ®äc tiÕp cËn víi hÖ thèng ng«n ng÷ nhÊt ®Þnh. C¸c yÕu tè ng«n ng÷ trong t¸c phÈm v¨n ch­¬ng kh«ng ph¶i lµ mét tËp hîp hçn ®én mµ gi÷a chóng cã kh«ng Ýt sù ®ång nhÊt vÒ h×nh thøc vµ vÒ ý nghÜa t¹o thµnh c¸c kiÓu hÖ thèng kh¸c nhau. C¸c h×nh thøc cña ng«n ng÷ ®­îc sö dông trong t¸c phÈm v¨n ch­¬ng rÊt ®a d¹ng, tõ ®ã t¹o nªn sù ®éc ®¸o trong phong c¸ch s¸ng t¹o cña ng­êi nghÖ sÜ. Chóng ta ®Òu biÕt r»ng bÊt cø nhµ v¨n nµo trong qu¸ tr×nh s¸ng t¹o nªn t¸c phÈm cña m×nh ®Òu muèn göi g¾m ý t­ëng nµo ®ã ®Õn víi b¹n ®äc. ý t­ëng ®ã ®­îc thÓ hiÖn qua tõng c©u ch÷, qua ®ã h×nh thøc ng«n ng÷ cña nh©n vËt béc lé râ néi dung t­ t­ëng cña tõng t¸c gi¶. Cã rÊt nhiÒu con ®­êng ®Õn víi t¸c phÈm v¨n ch­¬ng, song con ®­êng tiÕp cËn v¨n ch­¬ng theo gãc nh×n cña ng«n ng÷ lµ vÊn ®Ò quan träng vµ cÇn thiÕt ®èi víi chóng ta - nh÷ng ng­êi gi¸o viªn v¨n t­¬ng lai. Nghiªn cøu c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m cña nh©n vËt trong mçi t¸c phÈm v¨n häc cã ý nghÜa kh«ng nhá trong viÖc tËp trung biÓu thÞ vµ lµm næi bËt chñ ®Ò , néi dung t­ t­ëng còng nh­ ®Æc s¾c nghÖ thuËt cña mçi t¸c phÈm cô thÓ. Nam Cao lµ mét t¸c gi¶ lín cña v¨n häc viÖt nam. NhiÒu t¸c phÈm truyÖn ng¾n cña «ng ®· ®­îc chän gi¶ng trong ch­¬ng tr×nh phæ th«ng. theo dßng ch¶y cña thêi gian, c¸c t¸c phÈm cña «ng kh«ng hÒ bÞ mÊt ®i, r¬i vµo quªn l·ng mµ lu«n trë thµnh ®èi t­îng nghiªn cøu cho c¸c nhµ v¨n, nhµ lÝ luËn, nhµ phª b×nh v¨n häc, c¸c thÕ hÖ gi¸o viªn, häc sinh t×m tßi nghiªn cøu. Së dÜ t¸c phÈm cña Nam Cao cã søc sèng bÒn bØ nh­ vËy lµ do «ng ®· sö dông vèn tõ ng÷ phong phó, dåi dµo, sinh ®éng, ph¶n ¸nh ch©n thùc h¬i thë cña L­¬ng ThÞ Thu Thuû 1 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn cuéc sèng. C¸ch dïng c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ sinh ®éng, s¸ng t¹o cña Nam Cao ®· ®Ó l¹i dÊu Ên s©u ®Ëm trong lßng ng­êi ®äc. §ã lµ lÝ do khiÕn chóng t«i chän ®Ò tµi “ c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn néi t©m nh©n vËt trong truyÖn ng¾n Nam Cao”. 2. lÞch sö vÊn ®Ò V¨n häc lµ nghÖ thuËt cña ng«n tõ nªn mçi t¸c phÈm v¨n häc ®Òu cã c¸c h×nh thøc sö dông ng«n ng÷ riªng, ®a d¹ng vµ phong phó. Nghiªn cøu vÒ c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn néi t©m nh©n vËt trong t¸c phÈm v¨n ch­¬ng ®· ®­îc mét sè t¸c gi¶ ®Ò cËp ®Õn: §ç H÷u Ch©u, NguyÔn H¶i Hµ, §Æng Anh §µo… Nhµ phª b×nh v¨n häc §Æng Anh §µo trong cuèn “ §æi míi nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt ph­¬ng T©y hiÖn ®¹i” ( NXBGD 1995) khi ®­a ra vÊn ®Ò §éc tho¹i néi t©m vµ dßng t©m t­ ®· dÊn ý kiÕn ®¸nh gi¸ cña mét sè nhµ nghiªn cøu X« ViÕt tr­íc ®©y ph©n biÖt dßng t©m t­ vµ ®éc tho¹i néi t©m. §Æng Anh §µo cho r»ng ng«n ng÷ néi t©m nã kh«ng chØ lµ tiÕng nãi h­íng néi “ ng«n tõ kh«ng thèt lªn thµnh lêi” cña nh©n vËt mµ nã cßn lµ tiÕng nãi cña “ý nghÜ ®ang h×nh thµnh”. §ç H÷u Ch©u – Gi¸o s­ thuéc chuyªn ngµnh ng«n ng÷ häc ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m cña nh©n vËt. Tuy nhiªn, vÊn ®Ò ®ã ®a sè ®­îc nghiªn cøu d­íi d¹ng lÝ luËn lÝ thuyÕt vÒ nh÷ng vÊn ®Ò chung cßn thùc tiÔn thùc hµnh ch­a thùc sù cã nh÷ng c«ng tr×nh tiªu biÓu. Nh×n chung, c¸c t¸c gi¶ ®Òu ®i tõ nh÷ng vÊn ®Ò lÝ thuyÕt chung d­íi d¹ng lÝ luËn lÝ thuyÕt mµ ch­a nghiªn cøu c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m cña nh©n vËt trong s¸ng t¸c cña mét t¸c gi¶ cô thÓ. L­¬ng ThÞ Thu Thuû 2 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn Nam Cao lµ nhµ v¨n lín ®· ®­îc nghiªn cøu nhiÒu. Cã thÓ nãi cuéc ®êi vµ sù nghiÖp s¸ng t¸c cña Nam Cao lµ mét m¶nh ®Êt mµu mì cho c¸c nhµ nghiªn cøu cµy xíi vµ thu ho¹ch nhiÒu kÕt qu¶ kh¸c nhau. Nghiªn cøu vÒ Nam Cao c¸c nhµ nghiªn cøu ®· tËp trung kh¸m ph¸ ý nghÜa hiÖn thùc, nh©n ®¹o chñ nghÜa… còng nh­ ph¶n ¸nh nghÖ thuËt ®éc ®¸o cña «ng. Trong khi ®ã nghiªn cøu Nam Cao vÒ ph­¬ng diÖn tõ ng÷ ch­a cã nhiÒu mµ míi chØ lµ nh÷ng bµi viÕt, nh÷ng b¶n b¸o c¸o trong c¸c dÞp lÔ kØ niÖm vÒ Nam Cao nh­: “ T×m hiÓu mét ch÷ “nh­ng” trong v¨n Nam Cao” cña Phan Träng Ph­¬ng. Hay “ Nh©n vËt “h¾n” víi nÐt ®Æc tr­ng trong ng«n ng÷ nghÖ thuËt cña Nam Cao” cña Tr­¬ng ThÞ Nhµn. V× thÕ chóng t«i chän ®Ò tµi nghiªn cøu “ C¸c h×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn néi t©m nh©n vËt trong truyÖn ng¾n Nam Cao” nh»m lµm s¸ng tá gi¸ trÞ biÓu hiÖn gãp phÇn lµm béc lé c¸c chñ ®Ò, néi dung t­ t­ëng ®ång thêi thÊy ®­îc nghÖ thuËt sö dông tõ ng÷ ®iªu luyÖn cña «ng. Trong khu«n khæ mét kho¸ luËn chóng t«i chØ tËp trung nghiªn cøu “ C¸c h×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn néi t©m nh©n vËt trong truyÖn ng¾n Nam Cao”. 3. môc tiªu nghiªn cøu Nghiªn cøu ®Ò tµi “ C¸c h×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn néi t©m nh©n vËt trong truyÖn ng¾n cña Nam Cao” chóng t«i nh»m nh÷ng môc tiªu sau: Thø nhÊt: TËp hîp x©y dùng c¬ së lÝ thuyÕt vÒ dßng t©m t­ trªn c¬ së tËp hîp mét sè tµi liÖu tham kh¶o nh­ “ §¹i c­¬ng Ng«n ng÷ häc”, tËp 2 - §ç H÷u Ch©u, NXBGD - 2001; “ C¬ së ng«n ng÷ häc”, tËp 1- §ç H÷u Ch©u, NXB§HSP Hµ Néi – 2003; “ Ng÷ dông häc”, tËp 1 – NguyÔn §øc D©n, NXBGD – 1998. Thø hai: VËn dông c¬ së lÝ thuyÕt ®· x©y dùng ®Ó nhËn diÖn vµ ph©n lo¹i c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m cña nh©n vËt trong truyÖn ng¾n Nam Cao. Tõ L­¬ng ThÞ Thu Thuû 3 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn ®ã thÊy ®­îc hiÖu qu¶ cña viÖc sö dông c¸c h×nh thøc nµy trong t¸c phÈm v¨n häc. 4. NhiÖm vô nghiªn cøu: Qua viÖc kh¶o s¸t c¸c t¸c phÈm cña Nam Cao, chóng t«i ®· ph¸t hiÖn, ph©n lo¹i c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn néi t©m cña nh©n vËt. Qua ®ã, gãp phÇn soi s¸ng ph­¬ng diÖn cña lý thuyÕt héi tho¹i vµ lý thuyÕt dßng t©m t­. 5. Ph¹m vi nghiªn cøu Víi ®Ò tµi nµy,chóng t«i chØ tËp trung nghiªn cøu c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ thÓ hiÖn néi t©m nh©n vËt ®­îc thÓ hiÖn trong truyÖn ng¾n Nam Cao. 6. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu Nghiªn cøu ®Ò tµi nµy ng­êi viÕt ¸p dông mét sè ph­¬ng ph¸p sau: 6.1 Ph­¬ng ph¸p thèng kª, ph©n lo¹i. Dùa trªn nh÷ng c¬ së lý thuyÕt, chóng t«i thèng kª c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m cña nh©n vËt trong truyÖn ng¾n Nam Cao. Sau ®ã chóng t«i tiÕn hµnh ph©n lo¹i theo tõng d¹ng nhá dùa trªn nh÷ng tiªu chÝ nhÊt ®Þnh. 6.2 Ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch. Ph©n tÝch c¸c yÕu tè trong tõng h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m cña nh©n vËt ®Ó thÊy ®­îc sù chi phèi cña chóng trong t¸c phÈm. 6.3 Ph­¬ng ph¸p so s¸nh. LuËn v¨n vËn dông ph­¬ng ph¸p so s¸nh, ®èi chiÕu nh÷ng ®Æc tr­ng c¬ b¶n cña tõng h×nh thøc ®Ó t×m ra sù ®ång nhÊt vµ kh¸c biÖt gi÷a chóng . 7. Bè côc luËn v¨n Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, luËn v¨n ®­îc cÊu tróc thµnh 3 ch­¬ng + Ch­¬ng 1: C¬ së lÝ thuyÕt + Ch­¬ng 2: ý nghÜ néi t©m + Ch­¬ng 3: §éc tho¹i néi t©m- §èi tho¹i néi t©m Tµi liÖu tham kh¶o L­¬ng ThÞ Thu Thuû 4 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn b. PhÇn néi dung Ch­¬ng 1: c¬ së lÝ thuyÕt 1.1 Lý thuyÕt héi tho¹i Héi tho¹i lµ h×nh thøc giao tiÕp th­êng xuyªn, phæ biÕn nhÊt cña con ng­êi.Trong t¸c phÈm v¨n häc, héi tho¹i ®­îc xem nh­ lµ mét kÜ thuËt quan träng ®Ó dÆc t¶ nh©n vËt vµ ®­îc dïng th­êng xuyªn trong t¸c phÈm.ë ®ã,héi tho¹i ®­îc tån t¹i d­íi hai d¹ng: héi tho¹i hiÖn-héi tho¹i cã nh©n vËt héi tho¹i xuÊt hiÖn vµ héi tho¹i ngÇm-héi tho¹i néi t©m, lµ nh÷ng lêi nãi bªn trong cña nh©n vËt nãi vÒ m×nh hoÆc vÒ ng­êi,viÖc kh¸c…V× vËy,®Ó hiÓu ®­îc c¸c h×nh thøc héi tho¹i trong t¸c phÈm v¨n häc th× nh÷ng hiÓu biÕt vÒ lÝ thuyÕt héi tho¹i lµ rÊt cÇn thiÕt. LÝ thuyÕt héi tho¹i ®· ®­îc giíi thiÖu kh¸ ®Çy ®ñ trong cuèn “ §¹i c­¬ng ng«n ng÷ häc” tËp 2 cña GS. §ç H÷u Ch©u-NXBGD, 2001; gi¸o tr×nh “ Ng÷ dông häc”, tËp 1 cña GS. NguyÔn §øc D©n-NXB§HSP-1998, vµ cuèn “ Dông häc ViÖt ng÷”- GS. NguyÔn ThiÖn Gi¸p - §HQGHN-2000.Do ®ã, chóng t«i sÏ kh«ng nh¾c l¹i toµn bé lÝ thuyÕt héi tho¹i mµ chØ ®Ò cËp ®Õn mét sè vÊn ®Ò cã liªn quan ®Õn luËn v¨n. 1.1.1 VËn ®éng héi tho¹i cã thÓ nãi r»ng, quan niÖm nghiªn cøu ng«n ng÷ trong ho¹t ®éng hµnh chøc lµ ®Æc tr­ng chñ ®¹o cña ng«n ng÷ häc ®­¬ng ®¹i hiÖn nay. Theo C.K.Orechioni: “ mäi lèi nãi c¸ nh©n gi¶ ®Þnh mét sù trao ®æi: nãi cã nghÜa lµ nãi gi÷a hai( Ýt nhÊt) ng­êi vµ th­êng hµm Èn mét sù trao lêi –Allocutiol; mét sù trao ®¸p- interlocution vµ mét sù t­¬ng t¸c – interaction”. Trong cuèn “ ®¹i c­¬ng ng«n ng÷ häc” - tËp 2, gi¸o s­ §ç H÷u Ch©u cho r»ng : trong bÊt cø cuéc héi tho¹i nµo còng cã 3 vËn ®éng chñ yÕu : trao lêi , trao ®¸p vµ t­¬ng t¸c . L­¬ng ThÞ Thu Thuû 5 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn 1.1.1.1 Sù trao lêi Lµ vËn ®éng ng­êi nãi – SP1 nãi ra vµ h­íng lêi nãi cña m×nh vÒ phÝa ng­êi nghe, ng­êi tiÕp nhËn – SP2. B×nh th­êng, SP1 vµ SP2 lµ 2 ng­êi hoµn toµn kh¸c nhau, trõ tr­êng hîp ®éc tho¹i. Tuy vËy, ngay c¶ trong tr­êng hîp ®éc tho¹i th× ng­êi nãi còng cã sù ph©n ®«i nh©n c¸ch: võa lµ SP1, võa lµ SP2 vµ khi ho¹t ®éng theo nh©n c¸ch SP1 hay theo nh©n c¸ch SP2 th× anh ta lµ 2 nh©n vËt kh¸c nhau. Trong lêi trao, tÊt yÕu ph¶i cã SP1. §iÒu nµy ®­îc thÓ hiÖn ë c¸c yÕu tè b»ng lêi vµ phi lêi: + YÕu tè b»ng lêi: Ng­êi nãi nãi ra mét vÊn ®Ò nµo ®ã bao giê còng ph¶i ë vÞ trÝ ng«i thø nhÊt. Ngoµi ra, sù cã mÆt cña SP1 cßn thÓ hiÖn ë t×nh c¶m, ë th¸i ®é, hiÓu biÕt, quan ®iÓm cña chÝnh anh ta trong néi dung cña l­ît lêi trao. + YÕu tè phi lêi: Trong qu¸ tr×nh trao lêi, SP1 còng cã thÓ dïng nh÷ng yÕu tè phi ng«n ng÷ (®iÖu bé ,cö chØ,nÐt mÆt…) ®Ó lµm dÊu hiÖu bæ sung cho lêi nãi,®¸nh dÊu sù cã mÆt cña m×nh trong l­ît lêi ®ang nãi ra. T×nh thÕ giao tiÕp trao lêi ngÇm Èn r»ng SP2 tÊt yÕu ph¶i cã mÆt trong l­ît lêi cña SP1.Ngay tr­íc khi ®¸p lêi th× SP2-ng«i thø hai ®· ®­îc ®­a vµo trong lêi trao cña ng«i thø nhÊt “t«i” vµ th­êng xuyªn kiÓm tra,®iÒu hµnh lêi nãi cña SP1.Do ®ã, trong héi tho¹i ,SP1 kh«ng ph¶i hoµn toµn tù do,muèn nãi g× còng ®­îc mµ ph¶i chÞu sù chÕ ®Þnh cña SP2 .SP2 cã quyÒn ph¶n øng nÕu nh­ l­ît lêi cña SP1 kh«ng phï hîp víi m×nh.ChÝnh v× vËy,ë phÝa ng­êi nãi,ng­êi trao lêi,nãi n¨ng cã nghÜa “lÊn tr­íc” vµo SP2,tøc x©y dùng ®­îc h×nh ¶nh tinh thÇn cña SP2,ph¶i dù kiÕn ®­îc tr­íc ph¶n øng cña ng­êi nghe ®Ó v¹ch ra kÕ ho¹ch, hµnh ®éng sao cho cã thÓ “ ¸p ®Æt” ®iÒu m×nh muèn nãi vµo SP2. 1.1.1.2.Sù trao ®¸p Cuéc héi tho¹i chÝnh thøc h×nh thµnh khi SP2 nãi ra l­ît lêi ®¸p l¹i l­ît lêi cña SP1. VËn ®éng trao ®¸p, c¸c lêi cña héi tho¹i sÏ diÔn ra liªn tôc, lóc L­¬ng ThÞ Thu Thuû 6 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn nhÞp nhµng, lóc khóc m¾c, lóc nhanh, lóc chËm víi sù thay ®æi liªn tôc vai nãi, vai nghe. Còng nh­ sù trao lêi, sù håi ®¸p cã thÓ thùc hiÖn b»ng c¸c yÕu tè phi lêi hoÆc b»ng lêi, th­êng th­êng th× hai yÕu tè nµy ®ång hµnh víi nhau. Chóng ta ®· biÕt diÔn ng«n lµ s¶n phÈm cña c¸c hµnh vi ng«n ng÷. TÊt c¶ c¸c hµnh vi ng«n ng÷ ®Òu ®ßi hái sù håi ®¸p. Sù håi ®¸p cã thÓ b»ng c¸c hµnh vi ng«n ng÷ t­¬ng thÝch víi hµnh vi dÉn nhËp vµ ®­îc lËp thµnh cÆp nh­: hái / tr¶ lêi, chµo/ chµo, cÇu khiÕn/ nhËn lêi hoÆc tõ chèi, c¶m ¬n/ ®¸p lêi… Mçi lêi kh¶o nghiÖm vèn Èn dÊu mét c©u hái ®Æt ra cho ng­êi nghe, c©u hái hái ý kiÕn ng­êi nghe vÒ ®é tin cËy, tÝnh hÊp dÉn, tÇm quan träng … cña néi dung kh¶o nghiÖm. Baktine nãi: “ kh«ng g× ®¸ng sî b»ng sù thiÕu v¾ng lêi hái ®¸p”. Dï kh«ng buéc ng­êi nghe ph¶i håi ®¸p nh­ng kh«ng nhËn ®­îc tÝn hiÖu ph¶n håi nµo ®èi víi lêi kh¶o nghiÖm cña m×nh th× ta sÏ c¶m nhËn r¬i ngay vµo t×nh tr¹ng “ nãi vµo chç trèng”. Cßn chÝnh ng­êi nghe nÕu kh«ng nãi g× còng tù c¶m thÊy ¸y n¸y, c¶m thÊy sù tµn nhÉn, sù thiÕu lÞch sù cña m×nh. Cho nªn, trong mét cuéc héi tho¹i hoÆc ®o¹n tho¹i kh¶o nghiÖm cã ®é dµi t­¬ng ®èi lín, c¶ ng­êi nãi, ng­êi nghe ®Òu sö dông nh÷ng tÝn hiÖu ®iÒu hµnh vËn ®éng trao ®¸p trong ho¹t ®éng kh¶o nghiÖm ®ã. 1.1.1.3. Sù t­¬ng t¸c Trong héi tho¹i, c¸c nh©n vËt héi tho¹i ¶nh h­ëng lÉn nhau, t¸c ®éng qua l¹i víi nhau, lµm biÕn ®æi lÉn nhau. Tr­íc cuéc tho¹i gi÷a c¸c nh©n vËt cã sù kh¸c biÖt, ®èi lËp, thËm chÝ tr¸i ng­îc vÒ c¸c mÆt (hiÓu biÕt , t©m lÝ , t×nh c¶m, ý muèn …).Kh«ng cã sù kh¸c biÖt nµy th× giao tiÕp thµnh thõa. Trong héi tho¹i vµ qua héi tho¹i nh÷ng kh¸c biÖt nµy gi¶m ®i hoÆc më réng ra hoÆc c¨ng lªn thµnh xung ®ét. Trong héi tho¹i, nh©n vËt héi tho¹i còng lµ nh©n vËt liªn t­¬ng t¸c. Hä t¸c ®éng lÉn nhau vÒ mäi ph­¬ng diÖn, ®èi víi ng÷ dông häc quan träng nhÊt lµ t¸c ®éng ®Õn lêi nãi (vµ ng«n ng÷ ) cña nhau. Liªn t­¬ng t¸c trong héi tho¹i L­¬ng ThÞ Thu Thuû 7 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn tr­íc hÕt lµ liªn t­¬ng t¸c gi÷a c¸c l­ît lêi cña SP1 vµ SP2… nh­ thÕ, l­ît lêi võa lµ c¸i chÞu t¸c ®éng võa lµ ph­¬ng diÖn mµ SP1, SP2 sö dông ®Ó g©y ra t¸c ®éng ®èi víi lêi nãi vµ qua lêi nãi mµ t¸c ®éng ®Õn t©m lÝ , sinh lÝ, vËt lÝ cña nhau. Gi÷a c¸c nh©n vËt t­¬ng t¸c cã sù liªn hoµ phèi nghÜa lµ cã sù phèi hîp sù tù hoµ phèi cña tõng nh©n vËt. Ng÷ huèng héi tho¹i ë mét thêi ®iÓm nµo ®Êy cña cuéc héi tho¹i lµ kÕt qu¶ cña sù liªn hoµ phèi nµy. sù liªn hoµ phèi cã thÓ x¶y ra víi c¸c dÊu hiÖu kÌm lêi vµ phi lêi. ë hÖ thèng l­ît lêi c¸c ph¸t ng«n liªn hoµ phèi l­ît lêi chia thµnh 2 nhãm: Thø nhÊt lµ nhãm c¸c tÝn hiÖu ®iÒu hµnh vËn ®éng trao ®¸p chi phèi sù nãi ra c¸c l­ît lêi cña c¸c nh©n vËt liªn t­¬ng t¸c. Thø hai lµ nh÷ng tÝn hiÖu chi phèi sù liªn hoµ phèi gi÷a c¸c l­ît lêi. Nh­ vËy, ba vËn ®éng trao lêi, trao ®¸p vµ t­¬ng t¸c lµ ba vËn ®éng ®Æc tr­ng cho héi tho¹i, trong ®ã hai vËn ®éng ®Çu do tõng ®èi t­îng t¸c ®éng thùc hiÖn nh»m phèi hîp víi nhau thµnh vËn ®éng thø ba. Bëi t­¬ng t¸c lµ t¸c ®éng chñ yÕu trong héi tho¹i cho nªn ng÷ dông häc héi tho¹i t­¬ng t¸c vµ lÝ thuyÕt héi tho¹i cßn ®­îc gäi lµ ng«n ng÷ häc t­¬ng t¸c . quy t¾c, cÊu tróc vµ chøc n¨ng trong héi tho¹i ®Òu do ba vËn ®éng trªn chñ yÕu lµ vËn ®éng t­¬ng t¸c mµ cã. 1.1.2 Hµnh vi ng«n ng÷ vµ sù ph©n lo¹i hµnh vi ng«n ng÷ 1.1.2.1 Hµnh vi ng«n ng÷ Khi chóng ta nãi n¨ng lµ khi chóng ta hµnh ®éng, chóng ta thùc hiÖn mét lo¹i hµnh ®éng ®Æc biÖt mµ ph­¬ng tiÖn lµ ng«n ng÷. Mét hµnh ®éng ng«n ng÷ ®­îc thùc hiÖn khi mét ng­êi nµo ®ã nãi ( hoÆc viÕt). Sp1 nãi ra mét ph¸t ng«n U cho ng­êi nghe ( hoÆc ng­êi ®äc) sp2 trong ng÷ c¶nh C. Austin cho r»ng cã ba lo¹i hµnh ®éng ng«n ng÷ lín: hµnh vi t¹o lêi, hµnh vi m­în lêi vµ hµnh vi ë lêi. Hµnh vi t¹o lêi lµ hµnh vi sö dông c¸c yÕu tè cña ng«n ng÷ nh­ ng÷ ©m, L­¬ng ThÞ Thu Thuû 8 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn tõ, c¸c kiÓu kÕt hîp tõ thµnh c©u… ®Ó t¹o ra mét ph¸t ng«n vÒ h×nh thøc vµ néi dung. Mét bé phËn cña hµnh vi t¹o lêi ®· lµ ®èi t­îng nghiªn cøu cña ng«n ng÷ häc tiÒn dông häc. Hµnh vi m­în lêi lµ nh÷ng hµnh vi “m­în” ph­¬ng tiÖn ng«n ng÷ nãi cho ®óng h¬n lµ m­în c¸c ph¸t ng«n ®Ó g©y ra mét hiÖu qña ngoµi ng«n ng÷ nµo ®ã ë ng­êi nghe, ng­êi nhËn hoÆc ë chÝnh ng­êi nãi. VÝ dô nghe th«ng b¸o trªn ®µi ph¸t thanh: “ ngµy mai, 24 .4 ë Hµ Néi sÏ cã m­a lín, giã m¹nh, søc giã cÊp 4 cÊp 5, tøc 40 ®Õn 50 km 1 giê”. mét sè ng­êi sÏ rÊt lo l¾ng, tá ra bùc m×nh nÕu hä lµ nh÷ng ng­êi ë xa c¬ quan c«ng t¸c, mét sè ng­êi kh¸c thê ¬, mét sè ng­êi kh¸c cã thÓ vui mõng v× trêi ®ì nãng… Chøc n¨ng hµnh ®éng cña giao tiÕp ®­îc thùc hiÖn nhê c¸c hiÖu qña m­în lêi cña ph¸t ng«n. Cã nh÷ng hiÖu qu¶ m­în lêi lµ ®Ých cña hµnh vi ë lêi (nh­ ®ãng cöa lµ hiÖu qu¶ m­în lêi cña hµnh vi ë lêi ®iÒu khiÓn) nh­ng cã nh÷ng hiÖu qu¶ kh«ng thuéc ®Ých cña hµnh vi ë lêi ( vïng v»ng, g¾t gáng, khã chÞu khi nghe ra lÖnh). Nh÷ng hiÖu qu¶ m­în lêi rÊt ph©n t¸n, kh«ng thÓ tÝnh to¸n ®­îc. Chóng kh«ng cã tÝnh quy ­íc ( trõ hµnh vi m­în lêi ®Ých cña hµnh vi ë lêi). Hµnh vi ë lêi lµ nh÷ng hµnh vi ng­êi nãi thùc hiÖn ngay khi nãi n¨ng. HËu qu¶ cña chóng lµ nh÷ng hËu qu¶ thuéc ng«n ng÷ cã nghÜa lµ chóng g©y ra mét ph¶n øng ng«n ng÷ t­¬ng øng víi chóng ë ng­êi nhËn. VÝ dô: hái, yªu cÇu, ra lÖnh, mêi, høa hÑn… kh¸c víi c¸c hµnh vi m­în lêi, hµnh vi ë lêi cã ý ®Þnh ( hay cã ®Ých) quy ­íc vµ cã thÓ chÕ dï r»ng quy ­íc vµ thÓ chÕ cña chóng kh«ng hiÓn ng«n mµ quy t¾c vËn hµnh chóng ®­îc mäi ng­êi trong mét céng ®ång ng«n ng÷ tu©n theo mét c¸ch kh«ng tù gi¸c. C¸c hµnh vi m­în lêi vµ ë lêi ®em l¹i cho ph¸t ng«n nh÷ng hiÖu lùc nhÊt ®Þnh. HiÖu lùc m­în lêi kh«ng ph¶i lµ ®èi t­îng cña ng÷ dông häc. Ng÷ dông häc chØ quan t©m tíi c¸c hiÖu lùc ë lêi. C¸c ph¸t ng«n ng÷ vi võa lµ s¶n phÈm, còng võa lµ ph­¬ng tiÖn cña c¸c hµnh vi ë lêi. L­¬ng ThÞ Thu Thuû 9 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn 1.1.2.2 Ph©n lo¹i hµnh vi ng«n ng÷ Ph©n lo¹i c¸c hµnh vi ng«n ng÷ lµ mét vÊn ®Ò kh«ng ®¬n gi¶n. C¸c nhµ ng«n ng÷ häc nh­ Ascstin, Wierzbicka, D.Wunderlich, F.Recarnati, K.bach vµ R.M Hawich ®Òu cã nh÷ng quan ®iÓm riªng vµ ®­a ra nh÷ng c¸ch ph©n lo¹i kh¸c nhau. Do ph¹m vi nghiªn cøu cña luËn v¨n, chóng t«i kh«ng nh¾c l¹i tÊt c¶ nh÷ng c¸ch ph©n lo¹i cña c¸c t¸c gi¶ trªn mµ chØ nªu ra c¸ch ph©n lo¹i cña Anna wierbicka. Bëi lÏ chóng t«i nhËn thÊy c¸ch ph©n lo¹i cña t¸c gi¶ cã c¬ së gióp chóng t«i trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu luËn v¨n. Ph©n lo¹i theo Anna Wierzbicka. Wierzbicka trong t¸c phÈm ®· dÉn (1987) ®· dïng ng«n ng÷ ng÷ nghÜa ( mét thø siªu ng«n ng÷ mµ t¸c gi¶ x©y dùng nªn) ®Ó gi¶i nghÜa 270 ®éng tõ nãi n¨ng tiÕng Anh, 270 ®éng tõ nµy ®­îc quy vÒ 37 nhãm. 37 nhãm ®ã nh­ sau: 1. nhãm ra lÖnh (Order) 15. Nhãm cho tÆng ( Offer) 2. Nhãm cÇu xin(Ask1) 16. Nhãm khen ngîi (Praise) 3. nhãm hái ( Ask2) 17. Nhãm høa hÑn (Promise) 18. Nhãm c¶m ¬n (Thank) 4. Nhãm mêi gäi (Call) 19. Nhãm tha thø ( Forgive) 5 . nhãm cÊm (Forbide) 20. Nhãm than phiÒn (Complain) 6. Nhãm cho phÐp (Permit) 21. Nhãm c¶m th¸n (Exclaim) 7. Nhãm tranh c·i (Argue) 22. Nhãm ®o¸n ®Þnh ( Guess) 8. nhãm tr¸ch m¾ng (Reprimand) 23. Nhãm gîi ý (Hint) 9. nhãm giÔu (Mock) 24. Nhãm kÕt luËn ( Conclure) 10. Nhãm phª ph¸n (Blame) 25. nhãm kÓ (Tell) 11. Nhãm buéc téi (Accuse) 26. Nhãm th«ng tin (Inform) 12. Nhãm c«ng kÝch (Attack) 27. nhãm tãm t¾t (Sumup) 13. Nhãm c¶nh b¸o (Warn) 14. Nhãm khuyÕn c¸o (Advise) L­¬ng ThÞ Thu Thuû 10 28. Nhãm chÊp nhËn ( Admit) K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn 29. Nhãm x¸c tÝn (Assert) 33. nhãm ®Æt tªn th¸nh (Bapticc) 30. Nhãm cñng cè ( confirm) 34. nhãm ghi chó (Remark) 31. Nhãm nhÊn m¹nh (Stress) 35. Nhãm tr¶ lêi (Answer) 32. Nhãm tuyªn bè (Declare) 36. Nhãm tranh luËn (Discuss) 37. nhãm trß chuyÖn (Talk) 1.1.3 c¸c ®¬n vÞ héi tho¹i TiÕp nhËn quan ®iÓm vÒ c¸c bËc trong héi tho¹i cña lÝ thuyÕt ph©n tÝch diÔn ng«n, lÝ thuyÕt héi tho¹i Thuþ SÜ – Ph¸p cho r»ng héi tho¹i lµ mét tæ chøc t«n ti nh­ tæ chøc mét ®¬n vÞ có ph¸p. c¸c ®¬n vÞ cÊu tróc cña héi tho¹i tõ lín ®Õn ®¬n vÞ tèi thiÓu lµ: Cuéc tho¹i, ®o¹n tho¹i, cÆp trao ®¸p. Ba ®¬n vÞ nµy cã tÝnh chÊt l­ìng tho¹i , cã nghÜa lµ h×nh thµnh do vËn ®éng trao ®¸p cña c¸c nh©n vËt héi tho¹i. Hai ®¬n vÞ cã tÝnh chÊt ®¬n tho¹i cã nghÜa lµ do mét ng­êi nãi ra: Tham tho¹i, hµnh vi ng«n ng÷. 1.1.3.1 c¸c ®¬n vÞ l­ìng tho¹i a. Cuéc tho¹i ( cuéc t­¬ng t¸c) Lµ ®¬n vÞ héi tho¹i bao trïm lín nhÊt. Cã thÓ nãi toµn bé ho¹t ®éng ng«n ng÷ cña con ng­êi lµ mét chuçi d»ng dÆc nh÷ng lêi ®èi ®¸p . ViÖc ph¶i t¸ch ra trong chuçi d»ng dÆc nh÷ng lêi ®èi ®¸p cña con ng­êi nh÷ng ®¬n vÞ gäi lµ cuéc tho¹i lµ cÇn thiÕt ®Ó nghiªn cøu. Cuéc tho¹i cã thÓ xoay quanh mét ®Ò tµi, mét môc ®Ých hay cã thÓ gåm nhiÒu ®Ò tµi, nhiÒu môc ®Ých kh¸c nhau víi sù cã mÆt cña c¸c nh©n vËt héi tho¹i. b. ®o¹n tho¹i VÒ nguyªn t¾c cã thÓ ®Þnh nghÜa ®o¹n tho¹i lµ mét m¶ng diÔn ng«n do mét sè cÆp trao ®¸p liªn kÕt chÆt chÏ víi nhau vÒ ng÷ nghÜa hoÆc vÒ ng÷ dông. VÒ ng÷ nghÜa ®ã lµ mét sù liªn kÕt chñ ®Ò: mét chñ ®Ò duy nhÊt vÒ ng÷ dông ®ã lµ tÝnh chÊt duy nhÊt vÒ ®Ých. Tiªu chÝ ng÷ dông cña ®o¹n tho¹i lµ sù thùc hiÖn mét quan hÖ lËp luËn trong ®o¹n tho¹i ®ã. L­¬ng ThÞ Thu Thuû 11 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn Thùc ra, sù ph©n ®Þnh ®o¹n tho¹i còng kh«ng rµnh m¹ch g× h¬n sù ph©n ®Þnh cuéc tho¹i. Tuy nhiªn ®©y vÉn lµ mét ®¬n vÞ thùc cã dï ®­êng ranh giíi vµ ph©n ®Þnh ph¶i dùa vµo trùc c¶m, vâ ®o¸n. CÊu tróc cña mét cuéc tho¹i cã thÓ lµ: ®o¹n më tho¹i – th©n cuéc tho¹i ®o¹n tho¹i kÕt thóc. c. cÆp tho¹i ( CÆp trao ®¸p) CÆp trao ®¸p lµ ®¬n vÞ l­ìng tho¹i tèi thiÓu víi chóng, víi chóng cuéc trao ®æi, tøc cuéc héi tho¹i chÝnh thøc ®­îc tiÕn hµnh. §©y lµ ®¬n vÞ c¬ së cña cuéc héi tho¹i. CÆp tho¹i ®­îc cÊu thµnh tõ c¸c tham tho¹i. Mét cÆp tho¹i tèi thiÓu ph¶i lµ mét cÆp kÕ cËn, gåm mét tham tho¹i dÉn nhËp vµ mét tham tho¹i håi ®¸p. Tuy nhiªn kh«ng nhÊt thiÕt toµn bé l­ît lêi nµy vµ l­ît lêi kia míi thµnh cÆp tho¹i. Vµ còng kh«ng nhÊt thiÕt cÆp tho¹i chØ gåm mét tham tho¹i dÉn nhËp vµ mét tham tho¹i håi ®¸p. cã thÓ cã cÆp tho¹i mét tham tho¹i, hai tham tho¹i, thËm chÝ ba tham tho¹i. 1.1.3.2 C¸c ®¬n vÞ ®¬n tho¹i. a. tham tho¹i: Tham tho¹i lµ phÇn ®ãng gãp cña tõng nh©n vËt héi tho¹i vµo mét cÆp tho¹i. Tham tho¹i lµ ®¬n vÞ c¬ së t¹o nªn cÆp tho¹i, cÆp tho¹i liªn kÕt víi nhau thµnh ®o¹n tho¹i vµ ®o¹n tho¹i víi ®o¹n tho¹i sÏ hîp thµnh cuéc tho¹i. Mét tham tho¹i cã thÓ do mét hoÆc mét sè ng«n ng÷ t¹o nªn. Theo tr­êng ph¸i Genire, mét tham tho¹i cã mét hµnh vi chñ h­íng vµ cã thÓ cã mét hoÆc mét sè hµnh vi phô thuéc. Hµnh vi chñ h­íng cã chøc n¨ng trô cét, quyÕt ®Þnh h­íng cña tham tho¹i vµ quyÕt ®Þnh hµnh vi ®¸p thÝch hîp cña ng­êi ®èi tho¹i. hµnh vi phô thuéc cã nhiÒu chøc n¨ng kh¸c nhau. L­¬ng ThÞ Thu Thuû 12 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn b. Hµnh ®éng ng«n ng÷ Hµnh ®éng ng«n ng÷ lµ ®¬n vÞ nhá nhÊt cña “ng÷ ph¸p héi tho¹i”. c¸c øng xö b»ng lêi ®Òu c¨n cø vµo c¸c hµnh vi ng«n ng÷ ®i tr­íc kh«ng ph¶i c¨n cø vµo c¸c ®¬n vÞ ng÷ ph¸p th«ng th­êng nh­ tõ vµ c©u. Vai trß vµ chøc n¨ng cña c¸c hµnh ®éng ng«n ng÷ lµ n»m trong m¹ng l­íi héi tho¹i kh«ng chØ n»m trong quan hÖ mét lÇn gi÷a ng­êi nãi vµ ng­êi nhËn mµ quan träng h¬n nhiÒu lµ n»m trong quan hÖ gi÷a c¸c lêi tho¹i tæ chøc nªn tham tho¹i, cÆp tho¹i vµ t¸c ®éng liªn tôc lªn c¸c nh©n vËt héi tho¹i trong tõng thêi ®iÓm t¹o nªn cuéc tho¹i. XÐt trong quan hÖ héi tho¹i, c¸c hµnh ®éng ng«n ng÷ cã thÓ chia thµnh hai nhãm: nh÷ng hµnh vi cã hiÖu lùc ë lêi vµ nh÷ng hµnh vi liªn hµnh vi. Cã thÓ cïng mét hµnh vi lóc nµy cã chøc n¨ng ë lêi, lóc kh¸c l¹i cã chøc n¨ng liªn hµnh vi. 1.1.4. §Ých cña héi tho¹i Trong mét cuéc héi tho¹i, bÊt cø mét lêi nãi nµo cña mét nh©n vËt giao tiÕp nµo còng ph¶i ®Ò cËp ®Õn mét c¸i g× ®Êy cã liªn quan ®Õn néi dung cña cuéc tho¹i. ®©y còng lµ mét trong nh÷ng nguyªn t¾c cña héi tho¹i mµ Grice ®· nªu ra tõ n¨m 1967. “ H·y lµm cho phÇn ®ãng gãp cña anh, chÞ (vµo cuéc héi tho¹i ) ®óng nh­ nã ®­îc ®ßi hái ë giai ®o¹n ( cña cuéc héi tho¹i) mµ nã xuÊt hiÖn phï hîp víi ®Ých hay ph­¬ng h­íng cña cuéc héi tho¹i mµ anh, chÞ ®· chÊp nhËn tham gia vµo”. Nãi ®Õn ®Ých cña héi tho¹i còng lµ nãi ®Õn ®Æc tÝnh néi dung cña cuéc héi tho¹i: còng cã nh÷ng cã cuéc héi tho¹i ngÉu høng, tù do vµ cã nh÷ng cuéc héi tho¹i ®­îc ®Þnh tr­íc vÒ néi dung, cã nh÷ng cuéc héi tho¹i cã néi dung nghiªm tóc vµ cã nh÷ng cuéc héi tho¹i nãi chuyÖn tµo lao, cã nh÷ng cuéc héi tho¹i cña nçi niÒm riªng t­ vµ nh÷ng cuéc héi tho¹i bµn vÒ nh÷ng vÊn ®Ò chung cña mét ®¬n vÞ, mét x· héi, mét quèc gia…. L­¬ng ThÞ Thu Thuû 13 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn Nãi ®Õn ®Ých héi tho¹i, ®Æc biÖt lµ nãi ®Õn ®Ých h­íng néi, th× c¸c cuéc héi tho¹i cã thÓ kh¸c nhau ë hµnh vi ng«n ng÷ chñ ®¹o . Theo tiªu chÝ nµy cã thÓ nãi ®Õn nh÷ng cuéc héi tho¹i miªu t¶, tù sù, biÓu c¶m, lËp luËn. Nh÷ng h×nh thøc héi tho¹i ph©n chia theo cÊu tróc hµnh vi ng«n ng÷ vÜ m« nµy l¹i cã thÓ chia thµnh nh÷ng kiÓu nhá h¬n n÷a, vÝ dô kiÓu tù sù cã kiÓu t­êng thuËt t­êng tr×nh… Nh­ vËy ®Ých héi tho¹i lµ mét c¨n cø quan träng gióp ta x¸c ®Þnh c¸c hµnh vi ng«n ng÷. Tãm l¹i: héi tho¹i lµ m¶nh ®Êt sèng cña ng«n ng÷ vµ lµ m«i tr­êng ho¹t ®éng cña con ng­êi, mét biÓu hiÖn cña c¸i gäi lµ x· héi loµi ng­êi. Qua héi tho¹i c¸c yÕu tè, c¸c ®¬n vÞ ng«n ng÷ míi ®­îc ®ãng dÊu chøng nhËn t­ c¸ch ®¬n vÞ ng«n ng÷ cña m×nh vµ c¸c quy t¾c, c¸c c¬ chÕ vËn hµnh, c¸c yÕu tè, ®¬n vÞ ®ã míi béc lé ra ph¸t huy t¸c dông. 1.2 Lý thuyÕt dßng t©m t­ So víi ®éc tho¹i, thuËt ng÷ dßng t©m t­ xuÊt hiÖn muén h¬n, gÇn víi ph©n t©m häc cuèi thÕ kû XIX, triÕt häc ®Çu thÕ kû XX. Dßng t©m t­ thùc chÊt lµ mét d¹ng §éc tho¹i néi t©m kh«ng cã ng­êi nghe vµ th­êng cã lêi dÉn víi tõ “nghÜ”. Katie Wales vµ c¸c t¸c gi¶ cña “ the Encycloperdia of Languages and Linguistics” cho r»ng: “ §éc tho¹i néi t©m lµ mét h×nh thøc më réng cña ý nghÜ trùc tiÕp tù do (Free direct Thought) nh»m ®Ó chØ mét kiÓu t¸i hiÖn ®Æc biÖt, ®©y lµ ph­¬ng ph¸p nh»m t¸i hiÖn dßng ý nghÜa thùc sù cña nh©n vËt ( dßng ý nghÜ ®ã cã thÓ ®· ®­îc ng«n tõ ho¸ hoÆc ch­a ng«n tõ ho¸)”. DÊu hiÖu cña §éc tho¹i néi t©m lµ ng«i thø nhÊt, sè Ýt, thêi gian vµ c¸c yÕu tè chØ xuÊt ®­îc x¸c ®Þnh theo thêi hiÖn t¹i. Trong cuèn “ §æi míi nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt ph­¬ng T©y hiÖn ®¹i”, GS. §Æng Anh §µo ®· trÝch dÉn lêi cña P.Lifevre nh­ sau: “ DiÔn tõ kh«ng biÓu ®¹t nªn lêi” kh«ng vang lªn thµnh ©m thanh nã cßn cã mét kh¶ n¨ng biÓu L­¬ng ThÞ Thu Thuû 14 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn hiÖn ®Æc biÖt ®ã lµ “ nã kh«ng cho phÐp th«ng b¸o cho chóng ta nh÷ng sù kiÖn, mµ th«ng b¸o mét ý nghÜ gi÷a lóc ý nghÜ ®ã ®ang h×nh thµnh”. ë t¸c phÈm v¨n häc, khi sö dông h×nh thøc héi tho¹i d­íi d¹ng dßng t©m t­ lµ nhµ v¨n muèn ®Ó cho nh©n vËt tù thÓ hiÖn m×nh, tù nãi nªn suy nghÜ, t©m t­ cña m×nh. qua ®ã ng­êi ®äc cã thÓ trùc tiÕp thÊy nh÷ng hµnh ®éng bªn ngoµi còng nh­ nh÷ng suy nghÜ, ®éng c¬, nh÷ng diÔn biÕn bªn trong cña nh©n vËt. 1.2 VÊn ®Ò ®iÓm nh×n §iÓm nh×n lµ mét vÊn ®Ò rÊt quan träng trong nãi n¨ng vµ tr×nh bµy th«ng tin, tiÕp nhËn th«ng tin, ®Æc biÖt lµ trong s¸ng t¸c v¨n ch­¬ng. HiÓu thÕ nµo lµ ®iÓm nh×n lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p mµ kh«ng ph¶i lóc nµo ng­êi ®äc ( ng­êi nghe) còng cã thÓ dÔ dµng n¾m b¾t. ë héi tho¹i trùc tiÕp do ng­êi viÕt ( nãi, kÓ) ph¶i t¸i hiÖn l¹i t×nh huèng lêi nãi hoÆc ý nghÜ thùc sù cña ng­êi kh¸c cho nªn ë héi tho¹i trùc tiÕp vµ ®éc tho¹i néi t©m trùc tiÕp ( §éc tho¹i NTTT) lu«n lu«n bao gåm hai trung t©m chØ xuÊt: mét lµ cña t×nh huèng lêi nãi gèc ( lêi nãi ®­îc dÉn) hoÆc t×nh huèng cña ý nghÜ cña nh©n vËt. víi t×nh huèng lêi nãi gèc, trung t©m chØ xuÊt lµ ng­êi nãi (sp1), víi t×nh huèng cña lêi dÉn th× trung t©m chØ xuÊt lµ ng­êi dÉn. Víi 2 trung t©m chØ xuÊt nµy th× mét héi tho¹i trùc tiÕp hay ®éc tho¹i néi t©m trùc tiÕp ( §éc tho¹i NTTT) lu«n lu«n cã 2 ®iÓm nh×n ph©n biÖt lµ: ®iÓm nh×n cña ng­êi dÉn ( lêi nãi hoÆc ý nghÜ) vµ ®iÓm nh×n cña ng­êi ®­îc dÉn.. cßn ë héi tho¹i gi¸n tiÕp vµ ®éc tho¹i néi t©m gi¸n tiÕp ( §éc tho¹i NTGT) chØ cã mét trung t©m chØ xuÊt bëi v× c¶ lêi dÉn vµ lêi ®­îc dÉn ( ý nghÜ L­¬ng ThÞ Thu Thuû 15 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn ®­îc dÉn) ®Òu thuéc vÒ mét t×nh huèng; t×nh huèng cña lêi nãi gèc hoµ trén víi t×nh huèng cña lêi dÉn. §iÓm nh×n (§N) còng ®­îc ph©n thµnh hai d¹ng nhá: §N bªn ngoµi vµ §N bªn trong. §N bªn ngoµi lµ ®iÓm nh×n kh«ng gian – n¬i mµ ng­êi kÓ quan s¸t, thuËt l¹i c©u chuyÖn ( T¹i mét gãc phè, trong mét ng«i nhµ, gi÷a rõng…) vµ ®iÓm nh×n thêi gian – thêi giam mµ ë ®ã ng­êi kÓ kÓ l¹i diÔn biÕn c©u chuyÖn ( Vµo mïa thu n¨m 1945, n¨m ngo¸i, mét buæi chiÒu mïa ®«ng….) §N bªn trong lµ §N thÓ hiÖn néi t©m nh©n vËt ( th«ng qua lêi tho¹i hay ®éc tho¹i néi t©m). XÐt vÒ sè l­îng th× ë §N bªn trong, lêi ng­êi kÓ xuÊt hiÖn Ýt mµ chiÕm tØ lÖ lín lµ lêi ®éc tho¹i hay ®èi tho¹i cña nh©n vËt. kü thuËt x©y dùng ®iÓm nh×n bªn trong ®­îc sö dông rÊt nhiÒu trong tiÓu thuyÕt, bëi v× víi kü thô©t nµy, tiÓu thuyÕt sÏ ph¶n ¸nh ®Çy ®ñ chÝnh x¸c néi t©m nh©n vËt. HiÖn nay c¸c nhµ viÕt tiÓu thuyÕt ( ®Æc biÖt lµ tiÓu thuyÕt ph­¬ng t©y) ®Òu cã xu h­íng t¨ng thªm c¸c §N. xÐt mét c¸ch cô thÓ th× mét truyÖn cã nhiÒu §N, tÝnh kh¸ch quan sÏ ®­îc ®¶m b¶o h¬n, kh¾c phôc h¹n chÕ cña ng«n ng÷, xo¸ dÊu vÕt cña ng­êi nãi trong lêi nãi cña m×nh, qua ®ã ng­êi ®äc sÏ lùa chän c¸ch nh×n mµ m×nh thÊy hîp lý nhÊt trong nh÷ng §N cña truyÖn. 1.4 kÕt luËn ch­¬ng 1.4.1 Nh÷ng lÝ thuyÕt vÒ héi tho¹i mµ chóng t«i ®· x©y dùng ®­îc trªn c¬ së tµi liÖu cña Gs. §ç H÷u Ch©u trong cuèn “ §¹i c­¬ng ng«n ng÷” - tËp 2 cïng víi nh÷ng kiÕn thøc mµ chóng t«i ®· tæng hîp qua mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ kh¸c GS. NguyÔn ThiÖn Gi¸p, GS. NguyÔn §øc D©n …. sÏ lµ nh÷ng c¨n cø ®Ó chóng t«i nhËn diÖn c¸c h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m ®­îc dÉn trong truyÖn ng¾n cña Nam Cao. 1.4.2 lÝ thuyÕt vÒ dßng t©m t­ vµ vÊn ®Ò ®iÓm nh×n ®­îc ®Ò cËp ë trªn lµ nh÷ng c¬ së gióp chóng t«i ph¸t hiÖn ra nh÷ng biÓu hiÖn cô thÓ cña tõng h×nh thøc ng«n ng÷ néi t©m cña nh©n vËt trong truyÖn ng¾n cña nhµ v¨n Nam Cao. L­¬ng ThÞ Thu Thuû 16 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn Ch­¬ng 2: ý nghÜ néi t©m Theo “ tõ ®iÓn b¸ch khoa vÒ ng«n ng÷ vµ ng«n ng÷ häc” th× dßng t©m t­ lµ thuËt ng÷ chØ c¸ch thøc biÓu hiÖn chung qu¸ tr×nh suy nghÜ bao gåm: nh÷ng ý nghÜ ch­a “ thµnh tiÕng” ( ý nghÜ néi t©m) vµ nh÷ng ý nghÜ ®· thµnh tiÕng (®éc tho¹i hay ®èi tho¹i néi t©m). Trong t¸c phÈm v¨n häc, dßng t©m t­ còng lµ mét h×nh thøc héi tho¹i nh­ng lµ cuéc héi tho¹i ngÇm. Héi tho¹i kh«ng cã nh©n vËt ®èi tho¹i xuÊt hiÖn trùc tiÕp trong cuéc héi tho¹i ®ã. §©y lµ c¸ch t¸c gi¶ ®Ó nh©n vËt tù nãi lªn suy nghÜ, t©m t­ cña m×nh. qua ®ã ng­êi ®äc cã thÓ trùc tiÕp thÊy ®­îc hµnh ®éng bªn ngoµi nh­ nh÷ng suy nghÜ, ®éng c¬ diÔn biÕn bªn trong cña nh©n vËt. VËy dßng t©m t­ sÏ bao gåm: 1. ý nghÜ néi t©m 2. ®éc tho¹i néi t©m 3. ®èi tho¹i néi t©m ë ch­¬ng nµy chóng t«i sÏ tr×nh bµy vÒ vÊn ®Ò ý nghÜ néi t©m. 2.1 Tiªu chÝ x¸c ®Þnh Theo “ tõ ®iÓn b¸ch khoa vÒ ng«n ng÷ vµ ng«n ng÷ häc” th× YNNTlµ nh÷ng ý nghÜ ch­a “ thµnh tiÕng”. ë lêi dÉn cña t¸c gi¶ th­êng cã ®éng tõ biÓu thÞ c¶m nghÜ: nghÜ, c¶m thÊy, mong ­íc, c©n nh¾c… VD: (1) ThÞ nghÜ r»ng: con m×nh ®· lín råi ph¶i uèn n¾n ngay ®i. (6, tr 346) L­¬ng ThÞ Thu Thuû 17 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn (2) å ! sao l¹i thÕ! HiÒn b¨n kho¨n nh­ ®· ph¹m mét téi g× víi mÑ. (6, tr 479) (3). Ng­êi ta mØm c­êi víi c¸i ý nghÜ: Ta muèn n»m ®Õn bao giê còng ®­îc… (6, tr 215) Trªn ®©y lµ nh÷ng YNNTcña nh©n vËt ®­îc dÉn, trong ®ã “ thÞ nghÜ r»ng… ngay ®i” [ ë vÝ dô (1)] vµ “ å…. Téi g× víi mÑ”[ ë vÝ dô (2)]; “ Ng­êi ta mØm c­êi …còng ®­îc” [ë vÝ dô 3] lµ nh÷ng YNNTcña nh©n vËt ®­îc dÉn. ë vÝ dô (1) , vÝ dô ( 3) vÞ trÝ lêi dÉn n»m tr­íc ý nghÜ ®­îc dÉn. ë vÝ dô (2) vÞ trÝ lêi dÉn n»m tr­íc sau ý nghÜ ®­îc dÉn. nhê cã lêi dÉn nµy mµ chóng ta cã thÓ dÔ dµng x¸c ®Þnh ®­îc ngay ®©y lµ nh÷ng YNNT( v× cã ®éng tõ c¶m nghÜ “ nghÜ”, “ b¨n kho¨n” n»m trong lêi dÉn). “nghÜ”, “ b¨n kho¨n” cã nghÜa lµ ®ang cßn n»m trong suy nghÜ trong ý thøc, trong t­ duy, lµ ý nghÜ, muèn cña nh©n vËt. Nã ch­a ®­îc ng«n tõ ho¸ “ thµnh tiÕng” vµ còng ch­a t¹o thµnh mét ph¸t ng«n hoµn chØnh. V× thÕ ch­a cã tÝnh chÊt tho¹i râ rµng nªn kh«ng thÓ øng víi mét hµnh vi ng«n ng÷ nµo c¶. ChØ ng­êi kÓ chuyÖn ( t¸c gi¶) ng­êi hiÓu râ ®­îc suy nghÜ cña nh©n vËt míi cã thÓ “ng«n tõ ho¸ t­ duy thµnh nh÷ng ph¸t ng«n hoµn chØnh”. Cho nªn ng­êi ®äc míi cã thÓ n¾m b¾t vµ c¶m nhËn ®­îc thÕ giíi bªn trong ®Çy bÝ Èn cña nh©n vËt. V× vËy nªn ta x¸c ®Þnh ®­îc vÝ dô (1) (2) lµ nh÷ng ý nghÜ néi t©m cña nh©n vËt. 2.2 Ph©n lo¹i c¸c h×nh thøc YNNT( YNNT) Trong môc 2: sù t¸i hiÖn ý nghÜ ( c¸ch viÕt “ dßng t©m t­” ) cña “ tõ ®iÓn b¸ch khoa vÒ ng«n ng÷ vµ ng«n ng÷ häc” th× YNNT cã c¸c h×nh thøc: L­¬ng ThÞ Thu Thuû 18 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn ý nghÜ néi t©m trùc tiÕp (YNNTTT) ý nghÜ néi t©m gi¸n tiÕp (YNNTGT) Vµ còng cã thÓ ®­îc dÉn víi h×nh thøc tù do: ý nghÜ néi t©m trùc tiÕp tù do ( YNNTTTTD) ý nghÜ néi t©m gi¸n tiÕp tù do (YNNTGTTD) 2.2.1 ý nghÜ néi t©m trùc tiÕp 2.2.1.1 ý nghÜ néi t©m trùc tiÕp Lµ YNNT(YNNT) cã lêi dÉn cña t¸c gi¶ vµ ý nghÜ cña nh©n vËt ®­îc dÉn l¹i trùc tiÕp. ë lêi dÉn th­êng cã c¸c ®éng tõ “ nghÜ, thÊy, nghÜ ngîi, nhËn ra, nhí, tin, ®inh ninh, xÐt, lo, biÕt ®o¸n, ch¾c…”. Lêi dÉn cña t¸c gi¶ ë YNNTTT cã thÓ cã nh÷ng vÞ trÝ kh¸ linh ho¹t ( ë tr­íc, ë sau hay ë gi÷a ý nghÜ ®­îc dÉn) tuú theo ý ®å nghÖ thuËt cña t¸c gi¶. vÝ dô: (3) T«i ngÉm nghÜ : h¾n ®· muèn chÕt th× cho h¾n chÕt. T«i cã quyÒn g× cÊm h¾n? H¾n kh«ng b¸n cho t«i th× b¸n cho ng­êi kh¸c, t«i ®Ó lì mét dÞp tèt lµ t«i ngu. (6.tr 170) (4) thÞ nghÜ r»ng: con m×nh ®· lín råi ph¶i uèn n¾n ngay ®i;nhµ m×nh v­ên Ýt, ruéng kh«ng, cöi v¶i còng kh«ng, nghÜa lµ c«ng viÖc ch¼ng cã g×; nã ë nhµ còng chØ ch¬i; ®Ó mÆc nã lªu læng ch¹y ra ngoµi ®­êng, ®¸nh ch¾t, ®¸nh «, råi nã h­ th©n; chi b»ng cho nã ®i ¨n ®i ë víi ng­êi ta, ®Ó ng­êi b¾t nã c©n nh¾c viÖc nä viÖc kia cho quen tay; (6.tr 346) (5) Anh n»m trong ®©y, nh­ mét c¸i x¸c chÕt trong m¶ l¹nh, chua ch¸t nghÜ r»ng: m×nh kh«ng ¨n nhËp g× ®Õn c¶nh ®ïa vui cña ng­êi. ( 6.tr 261) L­¬ng ThÞ Thu Thuû 19 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp GVHD. Ths Hoµng ThÞ Thanh HuyÒn (6) t«i bçng nhËn ra r»ng: gi¸ thö t«i cã vÒ quª th× Kha còng ch¼ng buån g×; t«i kh«ng ph¶i lµ mét ng­êi cÇn ®èi víi Kha; Vµ trong khi t«i cau cã bùc tøc ë nhµ ®îi mong kha, th× Kha th¶n nhiªn ®i hÕt ®ã hÕt ®©y, ®Ó nhÝ nh¶nh c­êi ®ïa víi c¸c c« b¹n vµ nh÷ng ng­êi anh ch¶i ®Çu sõng cña hä. (6.tr 218) Trªn ®©y lµ nh÷ng YNNT cña nh©n vËt ®­îc dÉn trùc tiÕp. Cô thÓ ë vÝ dô (3) cã “H¾n ®· muèn chÕt …lµ t«i ngu” lµ YNNTtrùc tiÕp; “ T«i ngÉm nghÜ” lµ lêi dÉn. ë vÝ dô (4) “ThÞ nghÜ r»ng” lµ lêi dÉn, “con m×nh ®· lín råi…cho quen tay” lµ YNNTTT ë vÝ dô (5) “anh n»m trong ®©y, nh­ mét c¸i x¸c chÕt trong m¶ l¹nh chua ch¸t nghÜ r»ng” lµ lêi dÉn trùc tiÕp; “m×nh kh«ng…cña ng­êi” lµ YNNTTT; ë vÝ dô (6) “t«i bçng nhËn ra r»ng” lµ lêi dÉn; “ gi¸ thö t«i…®èi víi Kha” lµ YNNTTT. ë c¸c vÝ dô trªn lêi dÉn ®Òu n»m ë vÞ trÝ ®Çu, ý nghÜ d­îc dÉn vµ ë c¸c vÝ dô (3) (4) (5) (6) ®­îc ng¨n c¸ch bëi dÊu hai chÊm. C¸c ®éng tõ c¶m nghÜ “nghÜ –nhËn ra”xuÊt hiÖn ë lêi dÉn lµ mét dÊu hiÖu ®Ó ta dÔ dµng x¸c ®Þnh ®­îc ®©y lµ YNNTTT. th«ng th­êng ë YNNTTT th× ®¹i tõ chØ ng«i bao giê còng lµ ng«i thø nhÊt “ t«i”, “ m×nh”. ë vÝ dô (3) (4) (5) (6) còng xuÊt hiÖn ®¹i tõ nµy. ®iÒu nµy gióp cho ng­êi ®äc c¶m nhËn ®­îc diÔn biÕn t©m lÝ, suy t­, c¶m xóc cña nh©n vËt vµ t¹o ®­îc sù l«i cuèn víi ®éc gi¶. HoÆc: (7) cô Tiªn chØ lµng Vò §¹i nhËn ra r»ng: ®Ì nÐn con em ®Õn nçi nã kh«ng chÞu ®­îc ph¶i bá lµng ®i lµ d¹i. M­êi th»ng ra ®i th× chÝn th»ng trë vÒ víi vÎ hung ®å vµ tÝnh ­¬ng ng¹nh häc ®­îc tõ ph­¬ng xa. Mét ng­êi kh«n ngoan chØ bãp ®Õn nöa chõng. H·y ngÊm ngÇm ®Èy ng­êi ta xuèng s«ng, nh­ng råi l¹i d¾t nã lªn ®Ó nã ®Òn ¬n. h·y ®Ëp bµn ®Ëp ghÕ ®ßi cho ®­îc n¨m L­¬ng ThÞ Thu Thuû 20 K29G – khoa Ng÷ V¨n §HSPHN2
- Xem thêm -